Կազանի տիրամոր սրբապատկերի պատմությունը

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ռուսական ուղղափառ եկեղեցին ունի սրբապատկերների պաշտամունք: Նկատած կլինեք. ինչ որ հարց լուծելու համար դուրս են գալիս սրբապատկերներով, թափորը ման է տալիս դրանք` հավատալով վերջիններիս հրաշագործությանը: Համեմատության համար` մեր եկեղեցին սրբապատկերը չի ընդունում որպես հրաշագործության միջոց, ընդունում է լոկ սրբապատկերի խորհուրդը: Համապատասխանաբար թափորն էլ, ըստ անհրաժեշտի, դուրս է գալիս խաչով, ավետարանով ու խաչվառերով: Այդ պատճառով է, որ մեզանում այն կոչվում է սրբանկար, ոչ` սրբապատկեր:
Ռուսների պաշտամունքն առանձնահատուկ է տիրամոր նկատմամբ: Իսկ Կազանի տիրամոր սրբապատկերը համարվում է առաջին հրաշագործ սրբապատկերներից: Վերջինիս հետ են կապում բազմաթիվ հրաշքներ, որոնք եղել են ռուսական պատմության տարբեր ժամանակներում: Տիրամոր աջակցությունը հենց այս պատկերի միջոցով է հասել ռուսական զորքին և՛ Պոլտավայի ճակատամարտում, և՛ Հայրենական պատերազմոււմ, և՛ Մեծ հայրենականի տարիներին:
Ավելին` սրբապատկերը օգնություն է խոստանում յուրաքանչյուր իրեն ապավինողին: Նրան են դիմում և՛ նորապսակները, և՛ նորածինների ծնողները, և՛ հիվանդները, և՛ հաշմված մարդիկ: Անգամ ասում են, որ այն ժամանակներում, երբ սրբապատկերը գողացվել է ու գտնվել երկրից դուրս, ռուսական հողին աղետներ են պատուհասել:
…Պատմությունն այսպիսին է. Իվան Ահեղ ցարը, երբ գնում էր արշավանքի` վերցնելու Կազան քաղաքը, նրա բանակում կար մի հայկական գունդ: Այս գունդը մարտի էր գնում սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի սրբանկարով, խաչվառերով: Վերջիններս տեղյակ էին, որ քաղաքի հրետանավորները հայեր են, որ հայ է նաև նրանց հրամանատարը: Ուստի դիմում են ցարին, որ առաջինն իրենք մոտենան քաղաքի պարիսպներին ու փորձեն «խոսել» հայրենակիցների հետ: Ցարը համաձայնում է:
Լինում է այնպես, ինչպես հայերն էին նախատեսել. դրսից հայերեն գոչում են հրետանավորներին, թե` հայեր ենք, մի կրակեք: Ներսիններն ամեն ինչ հասկանում են ու սկսում են «սուտ» կրակ բացել. բարձր են կրակում, որ գնդակը նրանց չդիպչի: Այդ ընթացքում ռուսները հնարավորություն են ստանում մոտենալ քաղաքի պարիսպներին, աստիճաններ դնել ու բարձրանալ: Մի խոսքով` քաղաքը գրավվում է ռուսների կողմից:
Եվ երբ մտնում են քաղաք, այն արդեն կիսով չափ այրված էր: Այրված էր նաև հրետանավորների հայ հրամանատարի տունը: Եվ` ի՞նչ. մոխիրների միջից անվնաս նայում էր մի նկար: Մոտենում են ու վերցնում: Սրբապատկեր էր` տիրամոր սրբապատկերը. կրակների մեջ բոլորովին անվնաս մնացած:
Իվան Ահեղը, նաև ռուսական զորքը ընկալում են հրաշքի բովանդակությունը. այն նշան էր. քաղաքի գրավումը հովանավորել էր աստվածամայրը:
Ի երախտագիտություն, ցարը Մոսվայում կառուցում է Սուրբ աստվածամոր հովանու տաճարը: Ընդ որում, չեն մոռանում նաև հայերին. ի վերջո իրենց հովանի սրբապատկերը պատկանելիս է եղել հայի. տաճարում կառուցում են նաև մի խորան ու այն կոչում Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անունով:
Այս ամենն ասում է հին ռուսական տարեգրությունը: Այլ բան էլ է այն ասում. Իվան Ահեղը հաղթական մտավ Կազան, բայց չներեց այդ հաղթանակն իրեն մոտեցնողներին. կախաղան հանել տվեց հայ հրետանավորներին, նաև նրանց հրամանատարին: Չզարմանանք. հատկապես արևելքում ընդունված մտայնություն էր. չէր ներվում դավաճանությունը, եթե անգամ արվել է հօգուտ քեզ. դավաճանը կարող է մեկ այլ դեպքում էլ քեզ դավաճանել:
Ճիշտ է, հայերի դավաճանությունն արվել էր գաղափարի համար, բայց, դե, հո ահեղ ցարը այդքան չէ՞ր խորանալու մանրամասների մեջ:
Հիմա` որտեղի՞ց էր այդ սրբապատկերը հայտնվել Կազան քաղաքում և` հայ ընտանիքի մոտ: Վարկածներ կան, որ Կազան է բերվել Անիից: Թե որքանով է այս պնդումը քննություն բռնում, չենք կարող ասել: Պարզապես կան մի քանի ենթադրություններ, որ կարող են տեսականորեն հնարավոր դարձնել այն: Պատմական տեղեկություն է, որ երբ Իվան Ահեղը գրավում էր Կազանը, այնտեղ եղել է հայկական համայնք: Իսկ համայնքի անդամներն իրենց համարում էին անեցիներ:
Ոչինչ չի բացառվում. հայերը Կասպից ծովով հասել են Աստրախան ու այնտեղից Վոլգայի հունով տարածվել Ռուսաստանով: Նմանապես` անեցիները կարող էին գալ ու խարիսխ գցել Կազանում` իրենց հետ բերելով հրաշագործ սրբանկարը:
Բայց բանն այն է, որ հայկական սրբանկարները, որպես այդպիսին, ավելի ուշ երևութ են, քան կործանվեց Անին ու նրա բնակչությունը ցիր ու ցան եղավ: Մեզանում սրբանկարներ սկսել են ստեղծվել սկսած 16–րդ դարից: Սա փաստ է: Սակայն փաստ է նաև, որ հայ–բյուզանդական առնչությունների արդյունքում, այնուամենայնիվ, կարող էին ծնվել դրանք: Օրինակ, նշում են, որ Արմաշում եղել է հրաշագործ մի սրբանկար: Կամ մասնագետներ կան, ովքեր պնդում են, որ մեր մանրանկարչության մեջ եղած սրբանկարները, կամ ավետարանների մետաղյա կազմի վրա պատկերվածները արված են նախօրինակ պատկերներից:
Ո՞րն է ճիշտը, որը` սխալ: Կամ` որտե՞ղ փնտրենք ճշմարտությունը. չգիտեմ: Համենայն դեպս այս հրաշագործ սրբապատկերը, որտեղից տիրամայրն ուղիղ նայում է աչքերիդ մեջ ու խոսում հետդ, հայի ձեռքից է մտել պատմական շրջանառության մեջ: Մնացածն անհայտ է մեզ, հայտնի է Աստծուն:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում