Գործ տալ, դոնոս գրել, զրպարտել, հուդա լինել երևույթը ծաղկեց 1937֊38 թվերին․ Հրայր Կամենդատյան

Blog 16 Հոկտեմբեր, 2025 11:35

Հրայր Կամենդատյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրում է․

Հայկական դոնոսը։ Գործ տալ, դոնոս գրել, զրպարտել, հուդա լինել երևույթը ծաղկեց 1937֊38 թվերին։ Դա միլիոնավոր մարդկանց տառապանքի պատճառ դարձավ։ Բայց հակառակ տարածված կարծիքի, մատնությունները աննշան դեր են խաղացել 1937 թվ. ԽՍՀՄ բռնաճնշումների իրականացման գործում: Տեռորի բնույթը, դրա խիստ կենտրոնացված բնույթը և նախապես որոշված «նպատակային թվերի» վրա հիմնված իրականացումը քիչ տեղ էին թողնում ՆԿՎԴ-ի «կամավոր օգնականների» գործունեության համար: Հետաքննության ընթացքում ստացված խոստովանությունները հիմք են հանդիսացել քննչական գործերով մեղադրանքների համար: Ձերբակալվածի մեղքի ապացույց հանդիսացող հայտարարություններն ու մատնությունները համեմատաբար հազվադեպ են քննչական գործերում: Օրինակ՝ Տոմսկի մարզի նախկին ԱԴԾ վարչության արխիվների համաձայն, նման մատնություններ հայտնաբերվել են քննված գործերի 0.5%-ից պակաս դեպքերում: 1937-1938 թվականների զանգվածային գործողությունների կազմակերպման մեխանիզմը չէր նախատեսում մատնությունների լայնորեն օգտագործումը որպես ձերբակալությունների հիմք: «Հակասովետական տարրերի» բռնագրավումը սկզբում իրականացվել է ՆԿՎԴ քարտային ինդեքսների միջոցով, իսկ ավելի ուշ՝ քննության ընթացքում ստացված «վկայությունների» հիման վրա: 1937 թվականի վերջին Եժովը հրահանգներ ուղարկեց ՆԿՎԴ-ի տարածաշրջանային վարչություններին, պահանջելով հաղորդել աշխատողների և կոլեկտիվ ֆերմերների օգնությամբ բացահայտված ցանկացած դավադրության մասին: Սակայն արդյունքները աննշան էին: Օրինակ՝ Օմսկի ՆԿՎԴ վարչության ղեկավարի 1937 թվականի դեկտեմբերի 12-ի կոդավորված հաղորդագրության մեջ նշվում էր, որ «կոլեկտիվ ֆերմերների նախաձեռնությամբ տրոցկիստ-բուխարինյան և այլ լրտեսական-դիվերսիոն կազմակերպությունների բացահայտման դեպքեր չեն եղել»:

Պաշտոնական քարոզչությունը վճռորոշ դեր է խաղացել ահաբեկչության մեխանիզմում: Աշխատանքային կոլեկտիվներում, ինստիտուտներում և դպրոցներում անցկացվել են «տրոցկիստ-բուխարինյան տականքներին» դատապարտող հանդիպումներ: Ղազախ բանաստեղծ Ջամբուլ Ջաբաևը գրել է «Ժողովրդական կոմիսար Եժով» օդան: Մարդիկ դատապարտումները համարում էին հարված «ամբարտավան» և կոռումպացված իշխանությունների դեմ և ահաբեկչությունն օգտագործում էին անձնական շահի համար: 1937-1938 թվականներին հազարավոր քաղաքացիներ ՆԿՎԴ-ին տրամադրել են իրենց գործընկերների, հարևանների, ղեկավարների և ծանոթների մասին մատնություններ: Բազմաթիվ դեպքեր են եղել, երբ միմյանց դեմ մատնություններ են ներկայացվել քոլեջներում և այլ ուսումնական հաստատություններում: Ուկրաինայի կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կիևի մարզկոմի նախկին քարտուղար Կուդրյավցևը կուսակցական ժողովներում ելույթ ունեցող կոմունիստներին անփոփոխ դիմում էր սադրիչ հարցով. «Դուք որևէ մեկի դեմ բողոք ներկայացրե՞լ եք»։ Այս սադրանքի արդյունքում Կիևի քաղաքային կուսակցական կազմակերպության անդամների գրեթե կեսի դեմ քաղաքականապես վարկաբեկիչ բողոքներ ներկայացվեցին, և բողոքների մեծ մասը պարզվեց, որ ակնհայտորեն սխալ է և նույնիսկ սադրիչ։ Ինչպե՞ս տեսնում եք դոնոսները մեծ մասամբ ուղղորդել են իշխանությունների կողմից։