Աղա մարդ էր․ քայլում էր փողոցով ու աննկատ մարդկանց գրպանը սահեցնում ոսկեդրամը

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մենք ունեցել ենք մեր պատմության մեջ հզոր մարդիկ, որոնց կերպարն այսօր խամրում է մեր հիշողության մեջ: Թեկուզ դրանք լինեն ոչ վաղ անցյալի իրողություններ:
Բայց այս մարդիկ կարող են իրենցով պարզապես ուսուցիչներ լինել մեր օրերի համար: Մեզ հիշեցնել ու իմաց տալ, որ առտնին խնդիրների համար կենաց կռիվ մղելուց զատ կան այլ արժեքներ, որոնք ավելի մեծ ուրախություն են պատճառում մարդուն և դառնում սփոփանք նրա հոգու համար ամեն ժամանակներում:
Եթե մենք մեր կյանքն ապրենք` հայացքներս նման արժեքների, ապա ժամանակի ընթացքում մեր հանրային ու հասարակական կյանքն էլ կդառնա ավելի հաճելի, ու մեր երկիրն էլ մեզ ` իր քաղաքացիներին, հնարավորություն կտա ապրել բարեկեցիկ, արժանապատիվ ու երջանիկ կյանքով իր իսկ հողի վրա:
Այսօր խոսենք Ալեքսանդր Մանթաշյանցի մասին:
Ո՞րն է բարեգործությունը
Գոնե ըստ իս բարեգործության ընկալման տարբեր դիտանկյուններ կան:
Բարեգործ է նաև նա, ում իրավունքներն ու պարտականությունները սահմանվում են օրենքով. այսինքն` դու` ինձ, ես` քեզ սկզբունքով: Բարեգործ է նա, ով որբին մի կտոր հաց է տալիս: Եվ նա, ով հատկացնում է նույնքան, ինչքան ուրիշները, երբ ավելի քիչ ունի նրանցից: Բարեգործ է նա, ով, ինչպես Սուրբ գրքում է ասվում, լավությունն այնպես է անում, երբ մի ձեռքը չի իմանում, թե ինչ է անում մյուսը. աշխարհի մեծ սրբերի կենսագրության մեջ լի են նման դրվագները: Բարեգործ է նա, ով իր վրա եղած սև բծերը փորձում է թաքցնել բարերարական ինչ–ինչ ձեռնարկների տակ: Սա էլ է լինում:
Կա նաև բարեգործի մի տեսակ, ով ամբողջական կառույցի, չվախենանք ասել` պետական կառույցի գործառույթներ է կամավոր ստանձնում: Այսինքն` նրան չի առաջնորդում մարդկանց օգտակար լինելու պարզագույն ցանկությունը միայն. հարցի հանդեպ ցուցաբերում է կառուցվածքային մոտեցում:
Եվ երևի հենց այս վերջին հատկանիշներով է, որ հայկական իրականության մեջ առանձնակի տեղ է զբաղեցնում Ալեքսանդր Մանթաշյանցը: Մոտ երկու դար առաջ ապրած այս մարդը մնում է բարեգործների բարեգործը:
Անհատ էր, բայց…
Նա պարզ մարդ էր, ակադեմիական խորը կրթություններ չէր ստացել, բայց ազգի ու իր հարաբերությունները կառուցել էր որոշակի հենքի վրա. պետք է աներ հնարավորը, որպեսզի ապահովեր ազգի ու ժողովրդի առաջընթացը:
Բարեգործական կամ ազգային օգնության որոշակի կառույց չէր, որպեսզի իր ծրագրերն ու գործունեության գաղափարական հիմքը խարսխված լիներ համապատասխան նպատակների վրա: Անհատ էր ընդամենը: Բայցև, անհատ լինելով, անում էր, թող տարօրինակ ու չափազանցված չհնչի, պետության գործառույթ:
Նավթային արքան, այսպես էին նրան կոչում ժամանակակիցները` քարյուղի արքա, որի ձեռքի տակ էին Բաքվի նավթարդյունաբերության մոտ 70%–ը, ով աշխարհի ամեն ծայրերում ուներ սեփական գրասենյակները, ով ամենամեծ բաժնետերն էր կովկասյան մեծագույն բանկի և ով 1905 թվականին համարվում էր ռուսաստանյան կայսրության թիվ մեկ հարուստը, վարում էր հստակ ու նպատակասլաց ազգային քաղաքականություն:
Նա աշխատանքի էր վերցնում հիմնականում հայերի, նա իր բանկերով վարկավորում էր նախ և առաջ հայերի բիզնեսները. առավել դյուրություններ էր ստեղծում վերջիններիս համար: Եվ նաև նրա շնորհիվ այս ընթացքում, երբ շահագործվել սկսեցին Բաքվի նավթահանքերը, հայկական իրականության մեջ գրանցվեց նկատելի առաջընթաց և սոցիալ–տնտեսական, և կուլտուր–մշակութային առումով:
Եթե չգիտեն
Անգամ այսօր քեզ թույլ ես տալիս մտածել` եթե մեր իրականության մեջ չլիներ Մանթաշյանցը, մենք որքանո՞վ կունենայինք Թումանյանին, նաև մենք որքանո՞վ կունենայինք Կոմիտասին: Վերցնենք հենց թեկուզ այս երկու հսկաներին, ովքեր անկյունաքարային նշանակություն ունեցան մեր ինքնագիտակցության ու ազգային զարթոնքի գործում: Մանթաշյանցն ապահովեց տնտեսական այն հիմքը, որի վրա կարող էր զարգանալ ազգի հոգևոր շենքը:
Միայն Թումանյանին չսատարեց, միայն Կոմիտասին չուղարկեց Գերմանիա ուսանելու: Նա բացեց դպրոցներ` և տարրական, և միջնակարգ, որտեղ ուսում ստացան հայ երեխան ու երիտասարդը: Նա հիմնեց մասնագիտական ուսումնարաններ, որտեղ հմտանալով` սեփական գործը սկսեց հայ մարդը:
Նա փնտրեց, տեսավ այն երիտասարդներին, տաղանդավոր ու շնորհալի այն երիտասարդներին, ովքեր ունակ էին սովորելու: Թոշակավորեց նրանց և ուղարկեց եվրոպական ու ռուսաստանյան բուհեր: Նրանցից մի մասը վերադարձավ ու ստացած գիտելիքները ծառայեցրեց երկրին ու ժողովրդին: Մի մասը մնաց, գործունեություն ծավալեց դրսում ու դրսի մարդուն ցույց տվեց, թե ինչ արժեն հայն ու հայ մշակույթն իրականում:
Չենք խոսում այլևս շինարարական ու վերականգնողական այն բազմաթիվ աշխատանքների մասին, որ կատարեց իր կյանքի ընթացքում: Որքան կառույցներ արեց Թիֆլիսում, որքան հայկական եկեղեցիներ վերանորոգեց, ազգային ինչպիսի ձեռնարկների մասնակցեց: Նրա համար, ի դեպ, երևութական էին և սահմանները. նա դրսում` արտերկրում ևս իր աջակցությունն էր ցուցաբերում և հայկական դատի ձեռնարկներին, և տարագիր հայրենակիցների կենցաղային հարցերի կարգավորմանը, և այնտեղի հայ մտավորականին:
Եվ մտածում ես` եթե այսօր չգիտեն, եթե լավ չեն պատկերացնում, թե պետությունն ի՞նչ համակարգված քայլեր պետք է անի ազգային առաջադիմությունն ապահովելու համար, մերօրյա բառով ասած` մշակութային, տնտեսական ինչպիսի՞ քաղաքականություն պետք է վարի, թող վերցնեն ու ուսումնասիրեն Մանթաշյանցի կյանքն ու գործունեությունը. շատ բան կգտնեն այնտեղ:
Աննկատ
Ընդհանրապես նրան այդքան էլ չենք հիշում, ընդամենը` դեպքից դեպք: Կամ էլ երբ ասացվածքի տեսքով արտաբերում ենք` հո Մանթաշովի թոռը չե՞ս:
Բայց փաստորեն այս մեծ հայը իրենով մեր իրականության մեջ բարեգործության մի նոր, բոլորովին այլ մակարդակի բարձրացված մշակույթ է ստեղծել: Որպես անհատ իր ուսերին է վերցրել խնդիրներ, որոնք պետության լուծման գործն են ըստ էության: (Մեր պատմության մեջ նման դեպքերը քիչ չեն: Երևի դա էլ լավ օրից չէ. պետության բացակայության պարագայում նման անհատներն են ապահովել մեր ճանապարհը ու բերել հասցրել այս օրերը):
Նկատի ունենանք. Մանթաշյանցը միայն բարեգործ չէր, նաև այլ որակների կրող էր, որոնց կարիքը զգում է այսօրվա հայը: Հզոր մարդ էր, հզոր` անհատականություն: Նաև պարզ մարդ էր, ու այդ պարզության մեջ իմաստուն էր նաև:
Նա, ի դեպ, պատահաբար չէր, որ հասել էր նման հաջողության. կարողացել էր մտնել շուկա, երբ այնտեղ էին արդեն Նոբել եղբայրներն ու Ռոտշիլդները: Մտել էր ու նվաճել այն, դարձել աշխարհի երևելի գործարարներից:
Գիտեր պրոֆեսիոնալիզմի հարգը. փող չէր խնայում ու եվրոպաներից հրավիրում էր բարձրակարգ մասնագետների: Բայց միևնույն ժամանակ անվրեպ էր գործում մարդու` նրա իմաստնությունը, նաև` ինտուիցիան: Ասում են` քայլում էր նավթային հողատարածքներով: Մեկ էլ կանգ էր առնում, ու ձեռնափայտով ցույց տալիս` այստե՛ղ փորեք: Փորում էին, ու նավթը դուրս էր գալիս:
Ազնվական էր, հպարտ, վսեմ կեցվածքով: Ժողովրդական լեզվով ասած` աղա մարդ էր: Քայլում էր փողոցով, հատկապես անցնում էր ուսանողների միջով, ու աննկատ նրանց գրպանն էր սահեցնում ոսկեդրամը. հեռու նկատող աչքից ու արածի շուրջ հնչող ծնծղաներից:
Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում