Ինչպես հայ հետախույզը Դը Գոլին բերեց Մոսկվա

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
ԽՍՀՄ արտաքին հետախուզության պատմության մեջ հայկական անունները բավականին շատ են: Նրանցից լավագույնների անունները բառացիորեն ոսկե տառերով են գրված Արտաքին հետախուզության թանգարանում գտնվող հուշատախտակին: Նրանցից մեկը Հովհաննես Հովհաննեսի Աղայանցն է:
Մինչև վերջերս նրա մասին շատ քիչ բան էր հայտնի: Գլխավորը, թերևս, այն է, որ 1943 թ. կանխել էր Մեծ եռյակի դեմ Թեհրանում նախապատրաստվող մահափորձը: Սակայն քչերը գիտեն, որ նրա անմիջական մասնակցությամբ ու երաշխավորությամբ է տեղի ունեցել գեներալ Դը Գոլի և Ստալինի հանդիպումը, դրա արդյունքում՝ Ֆրանսիա–ԽՍՀՄ կապերի հաստատումը:
1941 թվականից Իրանում խորհրդային ռեզիդենտուրայի ղեկավար 30–ամյա Աղայանցն աշխատում էր ԽՍՀՄ դեսպանատանը՝ որպես խորհրդական: Գործում էր Իվան Ավալով անունով: 1943 թ. օգոստոսի 1–ին «խորհրդական Իվան Ավալովը» Թեհրանից մեկնում է Ալժիր: Պետք է կատարեր ընկեր Ստալինի անձնական հանձնարարությունը: Ալժիրում սկսել էր գործել գեներալ Դը Գոլի ստեղծած Ազգային ազատագրության ֆրանսիական կոմիտեն, որի գործունեությունը ԽՍՀՄ համար այնքան էլ հասկանալի չէր: Դը Գոլը Կրեմլի համար առեղծվածային կերպար էր: Ավելին: Անգլիացի ու հատկապես ամերիկացի դաշնակիցները գեներալի հասցեին գովասանական խոսքեր չէին շռայում: Ու Մոսկվայում մտմտում էին այն մասին, որ ֆրանսիացի գեներալը կարող է յուրատեսակ հակակշիռ դառնալ Մոսկվայի ու արևմտյան դաշնակիցների միջև ընթացող վեճերում և քննարկումներում: Բայց նրա մասին տվյալները չափազանց սուղ էին: Ուստի Աղայանցին հանձնարարվում է անձնական շփում հաստատել գեներալի հետ և հասկանալ՝ ինչն ինչոց է:
Պատմությունից հայտնի է, որ նախքան ալժիրյան հանդիպումը Աղայանցն ու Դը Գոլը ծանոթ են եղել: Որոշ տեղեկությունների համաձայն, նրանք հանդիպել են Թեհրանում: Ավելին հայտնի չէ: Եվ ահա արդեն Ալժիրում Աղայանցը վերականգնում է իր անձնական շփումները գեներալի հետ:
ԽՍՀՄ բարձրագույն ղեկավարությանն անհրաժեշտ էր հասկանալ, թե իրենից ի՞նչ է ներկայացնում այդ մարդը, արդյո՞ք կարող էր դառնալ ազգային առաջնորդ: Այդ հարցերի պատասխանը Կենտրոնը կարող էր ստանալ և ստացավ Աղայանցից: Դը Գոլի հետ հանդիպումները փորձառու հետախույզին թույլ տվեցին ճիշտ եզրակացություններ անել ամերիկացիների ու անգլիացիների նկատմամբ գեներալի վերաբերմունքի մասին: Աղայանցն իմացավ ֆաշիզմի դեմ պայքարի նրա դիրքորոշման մասին: Հասկացավ, թե ինչպես է պատկերացնում հետպատերազմյան Եվրոպան ֆրանսիացի գեներալը:
Դը Գոլը վստահեց Աղայանցին: Նրանց հանդիպումներն ու զրույցները բավականին երկար էին տևում: Աղայանցը ծանոթացավ նաև գեներալի մերձավոր օգնականների հետ, լսեց նրանց գնահատականները, իմացավ ծրագրերի մասին: Պարզեց, որ ամերիկյան ու անգլիական հատուկ ծառայությունները Դը Գոլին ու նրա կողմնակիցներին բացասաբար են վերաբերվում, նրա կոմիտեի նկատմամբ որևէ հավատ չեն տածում:
Իր հերթին, Դը Գոլն էլ լավ ուսումնասիրեց իր զրուցակցին, գնահատեց նրա անկեղծությունը և հենց նրա միջոցով հարց բարձրացրեց Մոսկվա այցելելու և Ստալինի հետ բանակցելու մասին: Ֆրանսիացուն դուր էր եկել Մոսկվայի ուղարկած մարդը՝ կիրթ էր, հիանալի ուսում ստացած, խորապես տիրապետում էր իր երկրի արտաքին քաղաքական սկզբունքներին:
Ու Աղայանցը կազմակերպեց Դը Գոլի ու խորհրդային ղեկավարության հանդիպումը: Պատմության գիտակները կհիշեն, որ այդ հանդիպումը տևեց նախատեսվածից ավելի երկար և գոհացրեց երկու կողմին էլ:
Աղայանցի ու Դը Գոլի հանդիպումները շարունակվեցին նաև պատերազմից հետո: 1946 թ. Աղայանցը կնոջ և 3 երեխաների հետ միասին կրկին մեկնում է Փարիզ: Այն ժամանակ գեներալն արդեն ղեկավարում էր Ֆրանսիան: Տարիքային տարբերությունը խոչընդոտ չէր՝ Դը Գոլը 56 տարեկան էր, Աղայանցը՝ 20 տարով երիտասարդ: Բայց հրաշալի հասկանում էին միմյանց:
Ֆրանսիայում Աղայանցի գործողությունները նպաստեցին միջազգային ասպարեզում ԽՍՀՄ դիրքերի ուժեղացմանը: Ռեզիդենտուրայի աշխատանքի շնորհիվ մեծացավ գործակալների թիվը, ովքեր աշխատում էին պետական բարձր պաշտոններում, օրինակ, Ֆրանսիայի հակահետախուզությունում, դրա՝ ԽՍՀՄ հարցերով զբաղվող բաժնում: Դա թույլ տվեց կանխել խորհրդային գործակալների ձախողումները, բացառեց նրանց դեմ սադրանքները:
1947 թ. Աղայանցը վերադարձավ Մոսկվա: Իսկ արդեն 1959 թ. ստեղծվեց հատուկ ստորաբաժանում՝ «Դ» բաժինը, որը կատարում էր արտաքին հետախուզության կազմակերպիչի և համակարգողի դեր ակտիվ միջոցառումների մշակման ու իրականացման բնագավառում: Բաժնի ղեկավար է նշանակվում Աղայանցը:
Այդ տարիներին «Դ» բաժինն իրականացնում է գործողություններ, որոնք բացահայտում են ԱՄՆ–ի ծրագրերը: Դրանք ուղղված էին ազդելու հակառակորդների կառավարությունների, գլխավոր շտաբերի ու հետախուզությունների վրա: Տապալվել էին ԱՄՆ–ի միլիտարիստական ծրագրերը Կուբայի, Կոնգոյի ու Լաոսի դեմ: Հետաքրքիր է, որ այդ տարիներին «New York Herald Tribune» թերթում հոդված է տպագրվում ԱՄՆ Կոնգրեսում ԿՀՎ–ի զեկույցի մասին, որտեղ ներկայացվում էին այն մեծ խնդիրները, որոնք առաջացել էին ԿՀՎ–ի հետախուզական ծրագրերն իրականացնելիս՝ գեներալ Աղայանցի գլխավորած «Դ» վարչության գործունեության հետևանքով:
Ամերիկացիները չգիտեին, որ այդ ժամանակ փորձառու հետախույզը դեռ գնդապետ էր: Միայն 1965 թ. նրան շնորհվում է գեներալ–մայորի կոչում:
Հովհաննես Աղայանցը վաղ մահացավ՝ 57 տարեկանը չբոլորած: Պատճառը դեռ Իրանում «ձեռք բերած» տուբերկուլոզն էր:
«Times» թերթի 1968 թ. մայիսի 12–ի՝ մահացածների մասին պատմող բաժնում երկու տեղեկություն կար՝ մահացել էին Ռոբերտ Քենեդին և ՊԱԿ գեներալ Հ. Աղայանցը:
Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում