Հայ-թուրքական հարաբերությունների մասին

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Մեր հյուրն է Արևելագիտության ինստիտուտի Թուրքիայի բաժնի ղեկավար Վահրամ Տեր–Մաթևոսյանը

– Հայ–թուրքական հարաբերությունները թե Թուրքիայի, թե Հայաստանի քաղաքական օրակարգում կարծես թե այլևս չկան:
– Պետք է առանձնացնել Հայաստան–Թուրքիա և հայ–թուրքական հարաբերություններ հասկացությունները: Հայաստանի և Թուրքիայի միջև միջպետական ու դիվանագիտական հարաբերություններ չեն եղել ու չկան: Չգիտես ինչու, մեր լրագրողական, վերլուծական ու նաև քաղաքական հանրույթի մոտ ընդունված է հայ–թուրքական սահմանի փակման տարին համարել 1993–ը: Բայց դա սխալ է: Հայ–թուրքական սահմանը 1991 թ. ի վեր, երբ Թուրքիան ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, երբեք չի բացվել: Բաց է եղել ընդամենը երկու սահմանակետ, որոնց միջոցով Եվրոպայից եկող հումանիտար աջակցությունը հասել է Հայաստան, կամ շատ կարճ ժամանակահատված գործել է դեռևս խորհրդային տարիներից գոյություն ունեցող Կարս–Գյումրի երկաթուղին:
Հաջորդը: Տարիներ շարունակ Հայաստան–Թուրքիա հարաբերություններն ավելի վատ վիճակում են, քան մինչև «ֆուտբոլային դիվանագիտությունն» էին: 2009 թ. հոկտեմբերի 10–ին Ցյուրիխում ներկա ուժային կենտրոնների ներկայացուցիչները շատ արագ հավատացին, որ այդ գործընթացը բարեհաջող ավարտ կունենա և ժամանակից շուտ ձեռքերը լվացին: Մինչդեռ նրանց իրական աջակցությունն անհրաժեշտ էր ոչ միայն բանակցությունների ընթացքում, այլև դրանցից հետո: Նրանք պետք է ստիպեին Թուրքիային հավատարիմ մնալ իր պարտավորություններին և վավերացնել արձանագրությունները: Իսկ հիմա ակնհայտ է, որ արձանագրությունները պետք է այլևս համարել զուտ պատմական իրողություն: Ընդ որում, 2008–09 թթ. մենք գնացինք սխալ ճանապարհով, երբ արձանագրություններում մեկտեղվեցին հաշտեցման և կարգավորման գործընթացները: Դա մեթոդաբանորեն խոցելի ուղի էր: Այժմ պետք է գնալ բացառապես կարգավորման ճանապարհով: Պետությունների գործը հարաբերությունները կարգավորելն է, իսկ հաշտեցման գործը պետք է թողնել հասարակություններին: Սա շատ կարևոր տարբերակում է, որը թե Թուրքիայի, թե մեր իշխանությունները պետք է կարողանան ընդունել ու մի ամբողջ գործիքակազմ կառուցել՝ հետևելով այդ տրամաբանությանը: Հայաստան–Թուրքիա հարաբերությունները պետք է սկսել դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելուց և դա պետք է անել առանց բարդ կոմբինացիաների և հավելվածների: Թեև 2015 թ. փետրվարին արձանագրությունները հետ կանչվեցին խորհրդարանից, սակայն որպես միջազգային իրավական փաստաթուղթ, դեռևս դուրս չեն բերվել ընդհանուր քաղաքական օրակարգից:
Մյուս կողմից, Հայաստանի ու Թուրքիայի միջև կան մի շարք խնդիրներ, որոնք կարելի է լուծել առանց դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու:
– Ի վերջո, թուրքական ապրանքները լիուլի են հայկական շուկայում, մեր զբոսաշրջիկները թուրքական հանգստավայրերի ամենաակտիվ այցելուներից են, գործում է Երևան–Ստամբուլ չվերթը և այլն: Գոնե այս ոլորտներում մենք կարո՞ղ ենք կարգավորումներ սահմանել կամ սահմանո՞ւմ ենք արդյոք:
– Այդպիսի շատ ոլորտներ կան: Օրինակ, Թուրքիայում ապրող ՀՀ քաղաքացիների հարցը: Ես անձամբ եմ տեսել ՀՀ քաղաքացի հանդիսացող երեխաների, ովքեր հանգամանքների բերումով սովորում են այնտեղ: Նրանց կարգավիճակն անհասկանալի է, քանի որ սովորում են առանց որևէ նմուշի վկայական ստանալու: Շենքային պայմաններն աննկարագրելի վատ են: Այս և նմանատիպ այլ հարցեր կարելի է կարգավորել միջազգային կազմակերպությունների աջակցութամբ: Մեկ այլ տարբերակ է այն, որ Թուրքիան համաձայնի Սևծովյան տնտեսական համագործակցության կազմակերպության շրջանակներում Ստամբուլում գործող հայկական դիվանագիտական առաքելությանը շնորհել այնպիսի լիազորություններ, որոնցով առավել մեծ օգնություն կցուցաբերվի ՀՀ քաղաքացիներին:
Կամ՝ բիզնեսի առումով: Տարեկան Թուրքիայի տարածք կարող է մտնել ընդամենը 200 հայկական բեռնատար, իսկ թուրքական բեռնատարերի մուտքը Հայաստան անսահմանափակ է: Ինչո՞ւ: Կամ՝ որպեսզի այդ բեռնատարերի վարորդները կարողանան մտնել Թուրքիայի տարածք, պետք է աշխատանքային վիզա ունենան, ինչն ստանալու համար պետք է գնան Վրաստան ու դիմեն Թուրքիայի դեսպանատուն: Սրանք հարցեր են, որոնք կարելի է լուծել: Կարելի է, օրինակ, ՀՀ–ում Վրաստանի կամ ՀՀ–ում Շվեյցարիայի դեսպանատանը պատվիրակել այնպիսի լիազորություններ, որ նրանք Թուրքիայի տարածքում ներկայացնեն Հայաստանի շահերը և հակառակը:
Շատ հարցեր կարելի է լուծել: Միայն թե մեր ԱԳՆ–ն պետք է նախաձեռնություններով հանդես գա ու վերանայի Թուրքիայի հանդեպ որդեգրած կեցվածքը: Ի վերջո, խոսքը մեր երկրի ու նրա քաղաքացիների շահերի մասին է: ՀՀ ԱԳՆ–ն պնդում է, գուցե իրավացիորեն, որ մենք բանակցել ենք, ունենք արձանագրություններ, թող բարի լինեն, դրանք վավերացնեն: Ու դա կրկնում է տարիներ շարունակ: Այնինչ պետք է կամք դրսևորել, ընդունել, որ արձանագրությունները չկան և առաջ գնալ ու մյուս հնարավորությունները ևս փորձել:
Ասում են՝ թուրքերը մեզ հետ չեն ուզում խոսել, չկա քաղաքական կամք: Ստեղծե՛ք այդ հնարավորությունը: Գերմանիան ասում է՝ ուզում ենք ավելի մեծ ներգրավածություն ունենալ Հայաստան–Թուրքիա հարաբերություններում, սա հնարավորություն է, որի վերաբերյալ արժի խորհել:
– Ի դեպ, մի՞թե ԼՂ–ն այն հիմնական հարցն է, որի պատճառով Թուրքիան չի ցանկանում մեզ հետ հարաբերություններ կարգավորել: Միթե՞ կրտսեր եղբոր պատիվը պահելը այդչափ կարևոր է Թուրքիայի համար:
– Երբ ասում ենք, որ 1993–ին Թուրքիան սահմանը փակեց Քելբաջարի պատճառով, դա թուրքական քարոզչական թակարդն ընկնելու ամենալավ ձևն էր: Թուրքիան չէր ուզում սահմանը բացել, ու քարոզչական նպատակով օգտագործեց Քելբաջարի ազատագրումը:
Թուրքիայի հետ հարաբերությունները վերականգնելու համար պետք է ունենալ նրա հետ աշխատելու կամք: Բացի այդ, պետք է ցանկացած առիթ ու հարթակ օգտագործել՝ բարձրացնելու հայ–թուրքական հարաբերությունների, նաև սահմանի հարցը: Շուտով մեկնարկելու է Թուրքիա–ԵՄ Մաքսային միության բանակցությունների նոր փուլը: Շատ լավ առիթ է, որ ԵՄ–ում եղած բոլոր դռները թակենք ու հիշեցնենք, որ այս պետությունը 27 տարի է՝ մեզ շրջափակման մեջ է պահում:
Յուրաքանչյուր տարվա հոկտեմբերին Եվրահանձնաժողովը թողարկում է Թուրքիայի առաջընթացի մասին զեկույց: Մինչև 2009 թ. այդ զեկույցներում նշվում էր՝ Թուրքիան փակել է Հայաստանի հետ սահմանը, մինչդեռ 2009–ից հետո այդ նախադասությունը չկա: Պարզ է, որ դա պայմանավորված էր հայ–թուրքական արձանագրություններով: Բայց հիմա կարելի է, չէ՞, ջանքեր գործադրել, որպեսզի նախկին ձևակերպումը վերականգնվի:
Կամ՝ երբ Հայաստանը դարձավ ԵՏՄ անդամ, ասում էին՝ մենք կամուրջ ենք դառնալու այլ պետությունների ու ԵՏՄ միջև: Հիմա Թուրքիան ու Ռուսաստանը լավ հարաբերություններ ունեն, հարկավոր է սկսել քննարկումներ, որպեսզի ՀՀ շահերը հաշվի առնվեն, ու Թուրքիան զգա շրջափակումը վերացնելու անհրաժեշտությունը:
Շատ հարցերում մենք կտրված ենք միջազգային գործընթացներից: Մի կողմ ենք քաշվել ու նվազեցրել խնդիրների վրա ազդելու մեր հնարավորությունները: Այս իրավիճակը չի կարող շարունակվել:

Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում