Եթե Հայաստանում կարողացան գողանալ եւ յուրացնել Սովետական երկրի ու արտասահմանի ահռելի-անչափելի օգնությունը, այսօրվա եղածն ի՞նչ է, որ հախից չգան. Վանո Սիրադեղյան

Հայ մարդը վերագտել է իր «ազգային սպորտի» ձեւը․ օրնիբուն եւ ամենուրեք քննարկում է, թե Արեւմուտքը երբ եւ ինչպես է ուզում բնաջնջել Հայաստանը: Ինձ անձամբ թվում է, որ Հայաստանը հիմա Արեւմուտքին քիչ է հետաքրքրում: Արեւմուտքը աշխարհում Հայաստանի նման մի քանի տասնյակ գլխացավանքներ ունի եւ որեւէ երկրով զբաղվում է միայն այն ժամանակ, երբ այդ երկրի ժողովուրդն է ուզում զբաղվել իր ապագայով: Մեզ պիտի անհանգստացնի ոչ թե Հայաստանի հետ կապված Արեւմուտքի ծրագրերի առկայությունը, այլ դրանց բացակայությունը: Գուցե՝ ժամանակավորապես, քանի որ Արեւմուտքի բնույթին հատուկ չէ միլիարդներ դնել մի ուղղության վրա եւ ետ քաշվել: Բայց դադարի ժամանակավոր լինելը չի սփոփում, որովհետեւ դիվանագիտության մեջ տեմպի կորուստը գրեթե նույնն է, ինչ տեմպի կորուստը ճակատամարտում: Նամանավանդ որ, ուժեղների պարտնյորի տեղը թափուր չի մնում:
Եվ հիմա, Հայաստանի լքված իշխանությունը կրում է այն պատիժը, որին արժանի է անբարոյական կինը, ով մեկի հաշվին ապրում, բայց աչքը դուրս է պահում: Այս պահվածքը «կոմպլեմենտարիզմ» անունն ունի:
Որպես դիվանագիտական պահվածք՝ դա էլ գոյության իրավունք ունի, բայց այդ դեպքում պիտի հաշտվել մի քանի շարք անհարմարությունների հետ։ Այն է․
1. հումանիտար օգնության եւ «տրանշի» հաշվին էքսպեդիցիոն բանակ չպիտի պահես
2. երկրիդ բնակիչը պետք է սնվի միայն չմեռնելու չափով
3. ծերերի կյանքը պիտի չերկարացնես դեղերով եւ վիրահատություններով
4. երեխաները պիտի դպրոց գնան օր ու մեջ, իսկ կանայք պարտադիր չէ, որ ունենան սպիտակեղենի փոխնորդ
5. տղամարդիկ ամուսնական պարտականությունները պիտի կատարեն այնքանով, որքանով թույլ է տալիս խաշած վերմիշելը
6. պիտի եթե ոչ շնորհակալությամբ, գոնե սուս արած ընդունել ձրի հակաբեղմնավորիչներ, որովհետեւ կիսաքաղց տղամարդուց բեղմնավորված պտուղը արդեն դիստրոֆիկ է թերսնվող մոր փորում, եւ նրանից ոչ միայն զինվոր ու հայ չի ստացվի, այլեւ չի ստացվի որևէ բանական արարած
7. որ արդեն մանկամարդ աղջիկները պիտի որեւէ կերպ ծնողներին պահեն, որովհետեւ ծնողները չեն կարողանում երեխաներ պահել, իսկ տղաները պաշտպանում են հայրենիքը հարեւան բոլոր պետությունների դեմ
և վերջապես
8. արեւմուտքի հումանիտար կազմակերպությունները չեն կարող մի երկրում 1 միլիոնից ավելի բնակչություն պահել:
Թեկուզ միայն այն պատճառով, որ պետական պաշտոնյաները գողանում են: Բայց հումանիտարի, ձրի բանի առանձնահատկությունն էլ այն է, որ մի մասը գողանում են: Եթե գողանում էին երկրաշարժից հետո, հիմա ինչու՞ չպիտի գողանան: Եթե Հայաստանում կարողացան գողանալ եւ յուրացնել Սովետական երկրի ու արտասահմանի ահռելի-անչափելի օգնությունը, այսօրվա եղածն ի՞նչ է, որ հախից չգան: Գողացածի այն մասը, որը ծախսվել է Հայաստանում, դեռ ոչինչ, մի մասն էլ դուրս հանվեց երկրից, ի դեպ՝ նաեւ Թուրքիայի ճանապարհով: Եւ այդ հարստության տնօրինողները վերադարձել են որպես հայրենիքի ու ժողովրդական ունեցվածքի պահապան եւ կուսակցական-կոմերիտական «հերոսների» հետ միաբանած՝ նայում են, թե կարո՞ղ է էլի բան կա, որ բաց են թողել:
Այնինչ, բան չի մնացել՝ հայ եւ ռուս ժողովուրդների դարավոր բարեկամությունից բացի: Այդ միակ ռեսուրսը հիմա պիտի մինչեւ վերջ քամեն: Այնքան ժամանակ, մինչեւ Վրաստանի երկաթուղին փակվի: Այ, այդ ժամանակ վերջնականապես պարզ կդառնա, որ Հայաստանը հայաթափելու հատուկ ծրագիր հարկավոր չէ: Մնում է մի թեթեւակի շիրա տաս ու հայերին թողնես իրենց տարերքի մեջ. մեկի հանդեպ պատճառաբանված ատելության, մյուսի հանդեպ՝ չպատճառաբանված սիրո տարերքի: Իսկ որ լուրջ ազգերը դարեդար առաջնորդվում են «չկա մշտական բարեկամ եւ մշտական թշնամի, այլ կան մշտական շահեր» կարգախոսով, հայերը դա ժխտած ունեն միշտ: Թշնամուն չտեսնելու համար սեփական աչքը հանող մտագարի կեցվածքը մեզ դուր է գալիս: Էլ ավելի տեսանելի դարձնելու համար մեր անցյալի ու այսօրվա կեցվածքը, ճիշտ կլինի ձեւակերպել այսպես․ «Չի կարելի նստել սեփական ձվերի վրա»: Եւ որպեսզի վերջնականապես պարզ լինի ինչի մասին է խոսքը, պետք է պատկերացնել նման վիճակում հայտնված դեբիլ երեխայի դեմքի արտահայտությունը․ տեղը չի բերում ցավի ակունքը:
Այսօրվա Հայաստանի քաղաքականության մտայնության կրողը ստեփանակերտցի Մուրադիկն է, որը ցամաք հաց է ուտում, հագնում է հումանիտար օգնությունից մնացած բաճկոն, մեծ քաղաքականությունից խոսում է անկաշկանդ, անհոդաբաշխ, ծխում է «Պրիմա» ու հետն էլ հոխորտում է, որ եթե Հայաստանի նախկին իշխանությունները զինադադար չկնքեին, էնա մտնում էին Բաքու…
Մոռացել է, որ Ստեփանակերտի փախեփախը նախ կանխել է Մոնթեն՝ Մարտունիում, երկու անգամ Մանվելը՝ հյուսիսում եւ հարավում, վերջին անգամ Վազգենի մահապարտների գունդը՝ Մարտակերտում:
...Այո, ծիծաղելի կլիներ, եթե ողբերգական չլիներ: Ողբերգությունն այն է, որ ասվածի մեջ չափազանցության նշույլ չկա: Այդ ձեզ է թվում, թե դիվանագիտություն են անում: Եւ, իբր, շատը ուզում են, որ քիչը ստանան: Այդ մենք ենք մտածում, թե բազարի կանոնը շփոթել են դիվանագիտության հետ: Իրենց հոգու խորքում, իրենց մեջ, իրենց մտերիմ շրջապատում այդպես մտածում են: Իսկ դիվանագիտություն անում են Հայաստանի ժողովրդի հետ: Ավելի ճիշտ՝ ժողովրդի վրա: Էլ առավել ճիշտ՝ ժողովրդի այն մասի հետ, որը դեռ մնացել է Հայաստանում եւ Արցախում:
Մաթեւոսյանը հայկական ջարդերի առիթով գրում է․ "Բա գաս, խավար, վտանգներով լեցուն միջնադարով գաս-հասնես 20-րդ լուսավոր դարի շեմին ու կոտորվե՞ս..."։
Բա հիմա գաս, գաս հասնես երրորդ հազարամյակի շեմին ու քո 2000 տարվա փորձից մի դաս չքաղե՞ս: Այդ 20 դարերի ոչ մի հատվածում, ոչ մի ճակատագրական պահի չկարողանա՞ս ժամանակին մի քայլ ետ կանգնես, մի դաշնակից ավելացնելով՝ մի թշնամի պակասեցնես, մի վիրավորանք կուլ տաս, որ հետագա 100 տարին չմեռնես ամոթից։ Մի զոհ տաս՝ 1000-ը խնայես, մի գյուղ տաս՝ 1000-ը պահպանես:
Բա այսքան պարտություն կրես ու հաղթել չսովորե՞ս:
Թուրքերը մեզ խաբում են, երբ ասում են «Հայի վերջիվ խելքը իմը լիներ»: Կամ ձեռ են առնում։ Կամ մենք ենք հորինել՝ մեզ հույս տալով, թե վերջում մի բան կմտածենք: Վերջին պահին, սակայն, մտածում են ուրիշները: Վերջին պահին, միշտ, որոշում ընդունում են ուրիշները:

Վանո Սիրադեղյան, 2000 թ․