Ենթադրենք` կառավարությունը թեւերը քշտած հարձակվում է ստվերային տնտեսության վրա։ Ի՞նչ տեղի կունենա

«Չորրորդ իշխանություն»-ը գրում է․

Հայաստանի տնտեսության վիճակն իսկապես շատ ծանր է։ Ընդ որում` օբյեկտիվ պատճառները հաշվի առնելով (շրջափակում, նավթի ու գազի պաշարների բացակայություն եւ այլն) կարելի է արձանագրել, որ թռիչքաձեւ տնտեսական աճ հնարավոր չէ անգամ տեսականորեն։ Հայաստանը լավագույն դեպքում կարող է ընդամենը «յոլա գնալ»։ Այսինքն` տարեկան մի 3-4 տոկոս աճ ապահովել, մի կերպ վճարել թոշակները, «ճկռալով» մարել արտաքին պարտքը, հազար ու մի տրյուկներով բանակ պահել, եւ այսպես շարունակ։ Սա, կրկնում ենք, լավագույն դեպքում։

Բայց անգամ դա ապահովելու համար կառավարությունից մեծ ջանքեր կպահանջվեն։ Այն պարզ պատճառով, որ այդ հարցում կարող ենք հույս դնել միայն ներքին ռեսուրսների վրա, իսկ «ներքին ռեսուրսների» սեփականատերերը շատ ամուր են կառչած իրենց ունեցվածքին ու չեն ցանկանում մեկ լումա անգամ զիջել։ Դրա համար էլ ամեն նոր կառավարություն լիազորությունները ստանձնելուն պես հայտարարում է, թե այլեւս վերջ, սկսում ենք լրջորեն պայքարել ստվերի եւ մենաշնորհների դեմ։ Բա ուրիշ ի՞նչ հայտարարեն, եթե այլ ռեսուրս չկա։

Բայց մի ուրիշ օրինաչափություն էլ է նկատվում։ Ամեն անգամ նման հայտարարություններից հետո անցնում է ընդամենը երկու-երեք շաբաթ, ու համապատասխան պաշտոնյան հայտարարում է, թե գիտե՞ք ինչ` պարզվում է, «փաստաթղթերով» ոչ մի մենաշնորհ էլ չկա, եղածներն էլ օբյեկտիվ պատճառներով են առաջացել, այնպես որ` բերեք այդ մասով շատ չոգեւորվենք ու կենտրոնանանք ստվերի դեմ պայքարի վրա։

Մինչդեռ ստվերի դեմ պայքարն ու մենաշնորհների դեմ պայքարը բոլորովին տարբեր բաներ են, հաճախ` նույնիսկ տրամագծորեն հակադիր արդյունքների հանգեցնող։ Նախ` մենաշնորհներ ունեն միայն հատուկենտ մարդիկ, եւ բոլորը շատ ջերմ հարաբերությունների մեջ են իշխանությունների հետ, մինչդեռ «ստվեր» կարող են ունենալ նաեւ ոչ այնքան հայտնի գործարարները, ովքեր պարզապես «տակից» լեզու են գտնում միջին օղակների չինովնիկների հետ։ Այնպես որ` ստվերի դեմ պայքարելն ու անգամ ժամանակ առ ժամանակ ինչ-որ արդյունքներ ցույց տալը հնարավոր է (եւ անգամ ցանկալի, որովհետեւ Սերժ Սարգսյանը կարող է այդ «գործիքով» սեփականության թաքնված վերաբաշխում իրականացնել)։

Բայց պրոբլեմն այն է, որ ստվերի եւ մենաշնորհների դեմ պետք է պայքարել միայն միաժամանակ, հակառակ դեպքում աչքը շինելու տեղ ունքն էլ կքանդենք։ Թե ինչու` փորձենք բացատրել։ Ենթադրենք` նոր կառավարությունը թեւքերը քշտած հարձակվում է ստվերային տնտեսության վրա ու բոլորին բերում հարկային դաշտ։ Ի՞նչ տեղի կունենա։ Բոլոր այն ընկերությունները, որոնք մինչեւ հիմա մասամբ գործում էին ստվերում, ստիպված կլինեն կամ հեռանալ երկրից, կամ կտրուկ բարձրացնել իրենց ապրանքների եւ ծառայությունների գները։ Այսինքն` Հայաստանում կյանքը կթանկանա։ Իսկ եթե կառավարությունը զուգահեռաբար պայքարեր նաեւ մենաշնորհների դեմ, բոլոր ոլորտներում թեժ մրցակցություն կլիներ, ապրանքներն ու ծառայությունները ոչ թե կթանկանային, այլ դեռ մի բան էլ կէժանանային։ Այսքանը, կարծում ենք, հասկանալի է։

Ու հենց այստեղ է, որ առաջ է գալիս կարեւորագույն հարցը. իսկ իշխանություններին ձեռնտու է, որ կյանքն էժանանա՞, թե՞ թանկանա։ Խնդիրն էլ հենց այն է, որ իշխանությունները չեն էլ թաքցնում` իրենց պետք է, որ կյանքը թանկանա։ Ու եթե ինչ-ինչ պատճառներով գնանկում է արձանագրվում, Կենտրոնական բանկն իրար է խառնվում, «միջոցառումների պլան» են մշակում, թե ոնց անեն, որ գնաճ լինի եւ այլն։ Տնտեսության զարգացման տեսանկյունից դա գուցեեւ անհրաժեշտ է, բայց քանի որ մենաշնորհների առկայությունը նպաստում է գնաճին` ստացվում է, որ հենց մենաշնորհներն են տնտեսության զարգացման համար «բարենպաստ միջավայր» (այսինքն` գնաճի կայուն մակարդակ) ապահովում։ Գուցե նաեւ սա՞ է պատճառը, որ իշխանությունները ոչ մի կերպ չեն ցանկանում պայքարել մենաշնորհների դեմ (իսկ ստվերի դեմ պայքարում են այնքանով, որքանով անհրաժեշտ է ստվերի «քվոտան» վերցնել ինչ-որ մեկից ու տալ մեկ ուրիշին)։

Հիմա նոր կառավարությունը հենց այսպիսի երկընտրանքի առջեւ է կանգնած. պայքարել նաեւ մենաշնորհների դեմ, որի արդյունքում ժողովրդի վիճակը մի քիչ կթեթեւանա, բայց բյուջեի մուտքերը կնվազե՞ն, թե՞ մենաշնորհներին ձեռք չտալ, որպեսզի կյանքը շարունակի թանկանալ, բայց տնտեսության ծավալները թղթի վրա աճեն։

Եթե, իհարկե, նոր կառավարությունն ընդհանրապես ընտրության հնարավորություն ունի։