Ի՞նչ է կատարվում Մայր Աթոռում

«Հրապարակ»-ում կարդում ենք․

Ինչպես հայտնի դարձավ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Մայր Աթոռի Գերագույն Հոգեւոր խորհրդի վերջին` Արցախյան ժողովի ավարտին, ինչի մասին նաեւ հայտարարվեց, Գերագույն Հոգեւոր խորհրդի հաջորդ նիստը կամ ժողովը որոշվել է անցկացնել ԱՄՆ-ում` Նյու Յորք քաղաքում, այսինքն՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու Ամերիկայի Միացյալ նահանգների Հայոց Արեւելյան թեմի առաջնորդական կենտրոնում (առաջնորդ Խաժակ արքեպիսկոպոս Պարսամյան): Նման որոշումը ինքնին հասկանալի է, որ ոչ միայն տարօրինակ է, այլ նաեւ անպատեհ:

Այն որ ԳՀԽ նախորդ ժողովը կայացավ ոչ է Մայր Աթոռում, այլ Արցախում, կարելի է հասկանալ ի վերջո, ապրիլյան պատերազմից հետո Արցախն ու արցախահայությունն ունեն զորակցության եւ ուշադրության կարիք նաեւ բարձրագույն կրոնական իշխանության կողմից: Կարելի է հասկանալ նաեւ այն նախադեպը, երբ Գերագույն Հոգեւոր խորհրդի ժողով անցկացվեց Հառիճի վանքում Թրբանճյան ընծայարանում: Սա էլ, թերեւս Գարեգին Բ-ի ցանկությամբ բացատրենք, ցույց տալու «Հայ եկեղեցու հուսալի ապագան ի դեմս իր կրթական հաստատությունների»: Սակայն Նյու Յորքում անցկացնելը ոչ մի կերպ չի տեղավորվում նույնիսկ քմահաճույքի շրջանակում եւ անտրամաբանական է: Բերենք ուշագրավ երկու փաստ: Գերագույն Հոգեւոր խորհրդի վերջին երկու նիստերում Մայր Աթոռում եւ Արցախում բացակայում էր Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքական փոխանորդ Արամ արքեպիսկոպոս Աթեշյանը, ում հայ հասարակությունը «լավագույնս» ճանաչեց Թուրքիայի նախագահ Ռ.Թ. Էրդողանին հղած իր ափսոսական նամակով ի պատասխան Գերմանիայի խորհրդարանի` Բունդեսթագի կողմից Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման բանաձեւի ընդունման: Հասարակությունն հիշում է անշուշտ այն բողոքի մեծ ալիքը եւ հասարակական ինքնաբուխ նախաձեռնությունները, որոնք ձեւավորվեցին ի պատասխան այդ, ամեն դեպքում չենք վարանի ասել ազգադավ քայլին ի պատասխան: Հասարակությունը հիշում է նաեւ, որ Արամ Աթեշյան արքեպիսկոպոսը չեկավ Հայաստան: Դեռ Մայր Աթոռի կողմից այդ առնչությամբ պաշտոնական հայտարարությունից առաջ «Հրապարակը» իր եկեղեցական աղբյուրների վրա հիմնվելով, հրապարակել էր այդ մասին, իսկ մեր հրապարակումից ժամեր անց այդ մասին ինչպես կասեր ժողովուրդը` «առավոտ բարիլույսով» ավետեց նաեւ Կաթողիկոսի խոսնակ Վահրամ քահանա Մելիքյանը (ի դեպ վերջինս այդպես էլ չսովորեց ԶԼՄ-ների գրավոր հարցումներին պատասխանել ըստ օրենքով սահմանված կարգի, սակայն դրան դեռ կանդրադառնանք): Այն ժամանակ մենք գրեցինք, որ Հայաստանի բարձագույն իշխանությունների կողմից Գարեգին Բ-ին հրահանգ էր իջեցվել հորդորել Արամ արքեպիսկոպոս Աթեշյանին չգալ Հայաստան, տվյալ պահին հուզումներն էլ ավելի չսրելու համար: Արամ Աթեշյանը ներկա չէր նաեւ ԳՀԽ Արցախյան ժողովի ժամանակ: Մյուս կողմից, ըստ Հայ Առաքելական եկեղեցու օրենքների եւ կանոնների Երուսաղեմի եւ Կ. Պոլսի պատրիարքները հանդիսանում են համապատասխանաբար երրորդ եւ չորրորդ բարձագույն հիերարխները եկեղեցական հիերարխիկ համակարգում Ամենայն Հայոց եւ Մեծի Տանն Կիլիկո կաթողիկոսներից հետո: Երուսաղեմի Հայոց պատրիարք Նուրհան Մանուկյան արքեպիսկոպոսի եւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի միջեւ առկա լարված հարաբերությունները բերել են այն բանին, որ պատրիարքը պարզապես բոյկոտում կամ անտեսում է ԳՀԽ նիստերը եւ բավարարվում այդ նիստերին միայն իր ներկայացուցչին ուղարկելով, ի դեմս Արիս արքեպիսկոպոս Շիրվանյանի: Ստացվում է, որ երկու պատրիարքական Աթոռներից մեկի գահակալը չի ներկայանում: Հույսը մնում էր մյուսը` այսինքն` Արամ արքեպիսկոպոս Աթեշյանը: Սակայն արդեն վերեւում նշված դեպքերից հետո Արամ Աթեշյանն էլ որպես պատրիարքական փոխանորդ չի գալիս ԳՀԽ ժողովների եւ ակամա հարցականի տակ է հայտնվում ԳՀԽ օրինակարգությունը կամ լեգիտիմությունը որպես համաեկեղեցական միակամություն արտահայտող եկեղեցա-վարչական մարմնի: Չենք բացառում, որ Արամ Աթեշյանի Հայաստան չգալու իշխանությունների հրահանգը եղել է անժամկետ, պարզ ասած` Գարեգին Բ-ին գոնե քաղաքավարի հասկացվել է, որ ՀՀ արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններից մեկի Հայոց Ցեղասպանության ճանչման դեմ բացահայտ կերպով ոտնձգություն կատարած անձի ներկայությունն Հայաստանում ցանկալի չէ: Եվ այս դեպքում Գարեգին Բ-ի առջեւ դրվում է բավականին բարդ դիլեմա` մի կողմից իշխանությունների հրահանգը, մյուս կողմից` ԳՀԽ լեգիտիմության հարցը, որը կարող է բերել պարզապես երկու պատրիարքությունների հանդեպ թեկուզ եւ «ի հոգեւորս» իշխանության կորստի: Ստեղծված վիճակում էլ փորձել է լուծում գտնել ԳՀԽ ժողովը անցկացնել Նյու Յորքում, թեեւ քաղաքի ընտրությունը մեղմ ասած անհասկանալի է:

Չենք բացառում նաեւ, որ սպասվող ժողովը կլինի հատուկ սփյուռքահայ լսարանի համար նախատեսված եւ կընդգրկի նաեւ Աթեշյան արքեպիսկոպոսի հարցը, որով կաթողիկոսը կփորձի մեղմել զայրույթը սփյուռքահայության ինչ-ինչ վարչական կամ այլ գործողությունների թիրախ դարձնելով Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքական փոխանորդին: