«Իրիկնաժամին այս նկարը շուռ տուր պատին․ շրջած էլ քոնն է։ Ու շահածդ մենակությանը տեր կանգնիր տղամարդու պես»

․․․Վանոյի բացակայությունը մեր բոլորիս թուլությունն է։
                                                                                        Հրանտ Մաթևոսյան

***

Սուրճի դառնությունը պետք չի, որ շեղի. շաքարավազ բեր, լցրու կես գդալ՝ քաղցրությունը թող չշեղի, և խառնիր զգույշ, հանկարծ գդալը գավաթի պատին աղմուկով չառնի։

Եթե աչքերդ սառել են առավոտ կանուխ, ուրեմն հայացքդ անցնելիք ճանապարհ ունի, այս վաղ ժամին հյուր չեն գալիս: Մոխրամանդ փոխիր, թող թվա, թե անցած օրն իր աղբն ու հետքը տարել է հետը։ Այսօր էլ ապրիր երեխայի պես․ օրը սկսիր որպես նոր կյանք: Հագնվիր այնպես, որպես թե տնից դուրս ես գալիս․ ճանապարհի շորերդ հագիր:

Ամառվա մի օր իմաստալից մի քայլ անելու ջանքով է լեցուն, բայց հավասարակշռություն չկա կեսի մեջ: Բույրի զառամյալ հիշողությունը բերում-տանում է սեխի խաբուսիկ ծաղկահոտը, ձմերուկի խակահոտը, արև առած բազալտ քարի մետաղահոտը, բազալտին կառչած վայրի թզենու կծվահոտը, բեռնավտոյից խանութ կրվող հացի բուրմունքը… Բայց բույլի մեջ չեն ամբողջանում հոտ ու բուրմունք, բայց գույները լավ չեն կպչում հոտ ու բուրմունքին, բայց ծղրիդների ձայնը բնապատկերի վրա չի կախվում անլռելի, և պատկերը ջուրը ընկղմած ջրանկար է․ երանգները հեղհեղուկ են, և տեսիլքը չի բևեռվում վայրկյանից ավելի, և այդ շոգ օրը հա´ լուծվում է ինքն իր մեջ:

Ծխախոտ ճարի, ծխախոտի պակասությունը չարժե, որ շեղի: Մեծ բան չի մեր ուզածը, գրողը տանի.․․

Եթե աչքերդ սառել են առավոտ կանուխ, չի կարելի կոպիտ բաների վրա սևեռվել, չի կարելի զռացող գույների նայել, չի կարելի ընծա օրը քոռուփուչ անել… Գերեզմանների սակավամարդ ճամփով տուն դառի: 

Իրիկնաժամին այս նկարը շուռ տուր պատին․ շրջած էլ քոնն է։ Ու շահածդ մենակությանը տեր կանգնիր տղամարդու պես: Չէ, շնագայլի կյանք չէ ուզածդ, պարզապես քո մենակությունը քո հանգիստն ու ազատությունն է: Համենայնդեպս՝ քեզ մատչելի միակ հանգիստն է:

Քո կծուլեզու ներկայությունը նրանց հանգիստը թունավորում է, որովհետև ամեն մեկը հացի հարց ունի, որ լուծում է կակազելով, գիրկապ անելով, նաև համրությամբ՝ ամեն օր ու ամեն ժամ, բայց առավել անտանելին քո հեգնաժպիտ ներկայությունն է, նույնն է թե՝ առանձնությունդ: Իրենք՝ նախիրով, իրենք ոհմակով՝ էլի անապահով են։ Դու, ախր, դու՛, էդ ինչի՞ տեր ես, որ ինքդ քեզ այդքան հերիք ես…

Մի կյանք տևած վերջին տարիներին քո գրասեղան-ուղղանկյունին չորսպատ անելու ամենօրյա ջանք ես թափել՝ պարապությունից զազրախոս, պարապությունից գռեհկացող, պարապությունից անառակացող մթնոլորտում, իսկ մտնող-ելնողը հարկ է համարել ձեռագիրդ գնահատել տարօրինակ: Դու տխմարի պես ժպտացել ես, որպեսզի նրանք չմտածեն, թե խանգարում են։ Որպեսզի ներեն, որ իրենց հետ չես։ Իսկ անպատկառ հայացքները սահմանապահ լուսարձակների անողորմությամբ բևեռել են քո տևական անզորության ու ինքնագոհության սակավ պահերին, ու քո հոգու մերկությունից սարսռացել ես, անակնկալի բերված մերկանդամ կնոջ նման ծալծլվել ու կծիկ ես դառել, մեկ էլ լրբի-հուսահատվածի կեցվածք ես բռնել՝ «տեսածդ կեր, ձեռ տվածդ կեր»… Իսկ նրանք անցել-դարձել են՝ «Ստեղծագործում ենք, ասել կուզի… – Լավ է, լավ…»։

Չե՛նք ստեղծագործում, իշի զավակներ, – մղկտացել ես քո ապուշ ժպիտից դենը, որովհետև այդ բառից գլխիդ որդերը ժաժ են գալիս, – չենք ստեղծագործում, մեր երեխեքին ենք զրկում ենք հացից… Չենք ստեղծագործում, եզի նման ջլատվում ենք։ Ուզում ենք տեսնենք՝ պարտադի՞ր է, որ մարդ գրելիս սուտը ասի։ Իմանանք, տեսնենք՝ դա գրելո՞ւց է, ապուշությունի՞ց, դժվար կյանքի՞ց, հեշտ կյանքի՞ց, սովորական գրչակ լինելո՞ւց, թե տոհմական տականք ծնվելուց…
Հետո ինչ, որ իմացածս ինձ պետք չի գալու. անդրշիրիմի սպասավորներն ինձ չեն քննելու, իրենց չիմացած բաներն ինձնից չեն սովորելու։ Բայց ես պիտի իմացած գնամ: Ինձ համար այսպես իմանամ ու գնամ:

 Սովոր իրերը քեզ չեն շեղի: Ծխախոտը, լուցկին, սուրճը՝ ձախիդ տակ են, թուղթը՝ աջիդ։ Առօրյայիդ հետ լեզու գտիր, կորուստներիդ հետ հաշտվիր նորից, ծրագրերդ համարիր չեղյալ, մտահոգություններդ խորը ներս գցիր։ Ստոր մարդիկ իրենց արժանի մահ կգտնեն, առաքինի հոգիները մի բանով կմխիթարվեն, ծախվածները կարժանանան զավակների արհամարհանքին, ճշմարիտ խոսքը սիրո նման նույնիսկ քար սիրտը թեկուզ մի անգամ թունդ կհանի։ Համարիր, որ այդպես կլինի։ Խելքդ տուն կանչիր, հայացքդ շուռ տուր դեպի ներս։ Աստված մեծ է՝ պիտի որ տեսնես քեզ այդ օրվա մեջ:

Մտքիդ ընթացքին մի բռնանա։ Ինչին որ տեր ես, թող հայացքիդ առջևով անցնի, պատկանելությունը հաստատի՝ գնա:

Այդ պատկերի առաջ էլ կանգ առ, մանրամասները մտապահելու նման նայիր ու շուռ տուր պատին․ շրջված էլ քոնն է։

Տղամարդու թալուկ սիրտը գելուգազանի բաժին է, մայրիկ, մի կշտամբիր: Համ էլ կյանքը մեր ուզածով չեղավ:
Ուզում էինք գանք, բայց չէր ստացվում: Ուզում էինք գանք լիքն ու բարով, որ անհոգ մնաք, որ ջահել մնաք: Ուշացումով եկանք, որ լավ գանք։ Չեկանք, որ լավ գանք…
Մեկ էլ տեսանք, որ ապրում ենք առանց ծնողի… Է, ապրվում է, ապրում ենք, էլի, կյանք է, հո որբանոց չի… Հետո, ախր, կյանքը մեր ուզածով չեղավ, և առուփախի հրապարակում մնացինք ապշած: Հետո ցավից երկուտակ եղանք, հետո քունքներս ճերմակեց մի գիշերվա մեջ, բերաններս դառն իմաստությամբ ծամածռվեցին։ Ընդոստ շտկվեցինք, որ չտրորեն։
Այդպես դարձանք հուսահատության քարե արձան. իրանը՝ ձիգ, գլուխը՝ բարձր, ձեռքերը՝ ծոցը, որ մաքուր մնան: …Խաղը պառավեց:
Հրաշք չի լինի: Տարիների պատն անթափանց է, կուրացնող է մանկությունից եկող լույսը։ Հիշողության ճանապարհը լի է փորձանքով, դարանակալ տարիների հոգսով, կորուստով, սիրով, ցավով.. Եվ միայն բույրի հիշողությունն է մտակորույսի ցանցառությամբ բերում-տանում բույրի ծվեններ, և կայծկլտում են աղոտ պատկերներ․․ Բայց ոչ մի բույր չի բռնում գույնին, բայց ոչ մի ձայն տեղը չի դնում բնապատկերը, և պապանձված է ամռան օրը, և իմաստալից քայլ անելու ջանք է ապարդյուն։

Որովհետև հավասարակշռություն չկա կեսի մեջ:

Վանո Սիրադեղյան, «Անանձրև հուլիս»