Ինչո՞ւ է Իրանը խճճվել հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ

Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ վերջերս վերսկսվեց Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտությունը, նշում է եգիպտական Sasapost պարբերականը։

Բախումների վերսկսումը Իսլամական Հանրապետության ղեկավարությանը դրեց դժվարին վիճակում, քանի որ նրան երկու երկրների հետ էլ կապում են դաշնակցային հարաբերություններ։ Թե՛ ադրբեջանցիները, թե՛ հայերը Թեհրանի աջակցության հույս ունեն, բայց նա առայժմ չեզոքություն է պահպանում՝ նախընտրելով չներքաշվել ռազմական առճակատման մեջ։

Դիվանագիտությունն ու երկխոսությունը լավագույն լուծումն է

Երբ հուլիսին Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտությունը բռնկվեց նոր ուժով, Իրանը ստանձնեց հարցը դիվանագիտության եւ երկխոսության միջոցով հարթելու խնդիրը։ Այսպես, Իրանի ԱԳ նախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆը, օրինակ, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի բարձրաստիճան պաշտոնատարների եւ դիվանագետների հետ հեռախոսային զրույցներում նրանց միջնորդի ծառայություն էր առաջարկել։

«Երկու երկրների միջեւ հակամարտության վերսկսման առաջին ժամերից Իրանն ուշադիր հետեւում է իրավիճակին, իսկ արտգործնախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆը շարունակում է բոլոր կողմերի հետ բանակցություններ վարել ճգնաժամի կարգավորման նպատակով»,- Sasapost-ին ասել է Իրանի ԱԳ նախարարությունից մի բարձրաստիճան  պաշտոնյա։ Նա որոշել է չներկայանալ, քանի որ լիազորված չէ խոսելու լրատվամիջոցների հետ։

Այդուհանդերձ, իրանցի նախարարի ջանքերը հաջողությամբ չեն պսակվել, իսկ երկրների միջեւ հակամարտությունը շարունակվում է։ Իրանն ի սկզբանե հստակ հայտարարել է իր չեզոք դիրքորոշման մասին։ ԱԳ նախարարության ներկայացուցիչ Սաիդ Խաթիբզադեն նշել է, որ Իրանը պատրաստել է Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ ճգնաժամի կարգավորման հանգամանալից ծրագիր։

Դրանից բացի,  իրանցի մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնյաներ շեշտել են այդպիսի միջնորդության անհրաժեշտությունը՝ զինված հակամարտության մեջ ներգրավվելու փոխարեն, որը վնաս կհասցնի տարածաշրջանային բոլոր խաղացողներին։

Իրանի ԱԳՆ աշխատակիցը Sasapost-ի հետ հարցազրույցում նշել է, որ այս պահին գերատեսչության կողմից մշակված հակամարտության կարգավորման ծրագիրը լավագույն այլընտրանքն է․ «Ծրագրում կան կետեր երկու երկրների միջեւ անհապաղ հրադադարի եւ Թեհրանի միջնորդությամբ բանակցությունների գործարկման մասին»։

Դիվանագետի խոսքով՝ Իրանի ԱԳ նախարարությունը կարծում է, որ կարող է հասնել երկկողմ բանակցությունների անցկացմանը, եւ երկխոսությանն այլընտրանք չկա։ «Մենք վստահ ենք, որ նախարարն ի զորու է գործընթացը գործարկել, եւ ցանկանում ենք, որ հակամարտության կողմերը նրան այդ հնարավորությունը տան։ Եթե նրանք համաձայնվեն որպես բարի կամքի նշան պահպանել հրադադարի ռեժիմը, մենք մեծ առաջընթացի վկաները կդառնանք»,- կարծում է գերատեսչության աշխատակիցը։

Չեզոքություն եւ կողմնակալություն․ հակամարտության վերաբերյալ Իրանի ոչ միարժեք դիրքորոշումը

Հիմնվելով անցյալում իրանցիների եւ հայերի հարաբերությունների վրա՝ ոմանք ենթադրում էին, որ Իսլամական Հանրապետությունը հանդես կգա Հայաստանի կողմում, բայց նա մինչեւ հիմա չեզոքությանն է հետեւում։ Տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական բնույթը Իրանին թույլ չի տալիս աջակցել հակամարտող կողմերից մեկին։

Միաժամանակ նկատում ենք անսպասելի բարեհաճություն Ադրբեջանական Հանրապետության հանդեպ, ինչի մասին կարելի է դատել երկրի ադրբեջանական նահանգներում Իրանի գերագույն առաջնորդ այաթոլլահ Ալի Խամենեիի 4 ներկայացուցիչների հայտարարությամբ։

Ինչպես հայտնի է, Իրանի Արեւելյան Ադրբեջան, Արեւմտյան Ադրբեջան, Զենջան եւ Արդեբիլ նահանգներում բնակչության մեծամասնությունը կազմում են ադրբեջանցիները, որոնց թվաքանակը գնահատվում է (Իրանի 84 մլն բնակչության ընդհանուր թվաքանակում) շուրջ 20 միլիոն։ Սա Իսլամական Հանրապետությունում խոշորագույն փոքրամասնությունն է։ Այսպես՝ այաթոլլահ Ալի Խամենեիի ներկայացուցիչները այս նահանգներում հանդես են եկել ընդհանուր հայտարարությամբ՝ նշելով, որ Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանական Հանրապետության մասն է։

 «Ոչ մի կասկած չկա, որ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը պատկանում է Ադրբեջանին, եւ նրա օկուպացումն անթույլատրելի է։ Իր տարածքը վերադարձնելու Ադրբեջանական Հանրապետության գործողություններն օրինական են»,- նշված է հայտարարության մեջ։

Իրանական քաղաքական ավանդույթների համաձայն՝ Ալի Խամենեիի ներկայացուցիչները չեն կարող այդպիսի հայտարարություններ կատարել առանց նրա համաձայնության, ուստի այդ հայտարարությունը պետք է դիտարկել որպես այաթոլլահի պաշտոնական դիրքորոշում։

Ընթացիկ հակամարտության վերաբերյալ Իրանի այսքան ոչ միարժեք դիրքորոշումը փորձագետների շրջանում որոշ շփոթություն է առաջացրել։ Մի կողմից ԱԳ նախարարությունը չեզոքություն է պահպանում, իսկ մյուս կողմից՝ գերագույն առաջնորդի դիրքորոշումը վկայում է հակամարտության կողմերից մեկի հանդեպ կողմնակալ վերաբերմունքի մասին։

Այս կապակցությամբ հարց է ծագում՝ ինչո՞ւ են իրանական շրջանակներում Թեհրանից պահանջում հակամարտության վերաբերյալ ավելի հստակ դիրքորոշում գրավել։ Ինչո՞ւ էինք նրանք ակնկալում, որ նա կկանգնի Հայաստանի կողմում։

Այս հարցին պատասխանելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել Թեհրանի հարաբերությունները Ադրբեջանի եւ Հայաստանի հետ։

Իրանա-ադրբեջանական հարաբերություններ․ մեծաթիվ ընդհանուր հայտարարներ եւ մեծաթիվ մեղադրանքներ

Երբ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Ադրբեջանն անկախություն հռչակեց, Իրանն առաջիններից մեկը ճանաչեց նոր պետությունը, որտեղ բնակվում են գերազանցապես շիա մուսուլմաններ։ Դրանից բացի, նա այնտեղ ուղարկեց զինվորականների եւ զենք Հայաստանին դիմակայելու համար, իսկ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը զբաղվեց Ադրբեջանական Հանրապետության զինված ուժերի պատրաստությամբ։