Այն մասին, թե ինչ եղավ Վազգեն Սարգսյանից հետո

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մարդն է կարևորագույն կապիտալը: Այսպես է ընդունված ասել: Մեր Սահմանադրությունն էլ է շեշտը դրել այս կոնցեպտի վրա: Համենայնդեպս, Սահմանադրության հեղինակներն այդպես են ներկայացնում: Իսկ մարդ ասելով առաջին հերթին պետք է հասկանանք նաև մասնագետին: Որովհետև մարդ- մասնագետն է օգտակարության աստիճանով գերակա հասարակություններում:
Հիմա մենք ունենք մի եզակի մասնագետ` շներին վարժեցնող Արմեն Մարտիրոսյանը: Սա բացառիկ մասնագիտություն է մեր երկրի համար: Ինձ թվում է երկրորդը չենք ունեցել մեր պատմության վերջին ժամանակներում: Ես գոնե տեղյակ չեմ:
Ու այս մարդն այսօր պարզապես անգործ է. ոչինչ չի անում: Այսինքն` օգտակար գործողության գործակից չունի մեր երկրի կյանքում: Այն դեպքում, երբ նման բացառիկ մասնագետին դրսի աշխարհում կարող են ձեռքից ձեռք խլել: Որովհետև մարդու հավատարիմ բարեկամները մեր կյանքի շատ ոլորտներում են օգտագործվում: Հատկապես երկրի պաշտպանության ոլորտում, նաև` փրկարար ծառայության մեջ: Հարկ չկա ասելու, որ կենցաղում էլ վարժեցրած շունն իր անելիքն ունի: Բայց տվյալ դեպքում սա չէ մեզ համար կարևորը:
Կարևորը պաշտպանական ոլորտն է, նաև փրկարար ծառայությունը, ուր կարող են օգտագործվել Արմեն Մարտիրոսյանի ընդունակություններն ու մասնագիտական հմտությունները: Իսկ Արմեն Մարտիրոսյանը, այսպես ասած, նոր մարդ չէ այս գործի մեջ: Բնատուր հատկանիշներով օժտված մարդը մի օր հասկացավ, որ իր կյանքի գործը շների հետ աշխատելն է, նրանց վարժեցնելը:
Անգամ երեխա ժամանակ էին այդ հատկանիշներն ի հայտ եկել: Երբ շուրջն էր հավաքում թափառող շներին ու կարդում նրանց աչքերում կուտակված դժգոհությունը, վախն ու տագնապը: Ինչո՞ւ դժգոհ չլիներ թափառող շունը, երբ ամբողջ օրը հալածվում էր. այստեղից քշում էին այնտեղ, այնտեղից` այնտեղ: Ու մի օր էլ շուն հավաքողներն էին հայտնվում ու տանում գյուլելու: Արմենն այս ամենը տեսնում էր դժբախտ կենդանիների աչքերում ու հասկանում նրանց: Ու քանի որ նա հասկանում էր կենդանիներին, կենդանիներն էլ ենթարկվում էին իրեն, սիրում ու նվիրվում էին:
Այնպես որ, դեռ մանկուց, թեկուզ` ենթագիտակցորեն, նրա մոտ ծնվեց շների հետ աշխատելու և շներին վարժեցնելու իր առաջնային բանաձևը, որն ուղեկցեց նրան իր աշխատանքային գործունեության ողջ ընթացքում: Նաև երբ արդեն ճանաչված մասնագետ էր ոչ միայն նախկին Խորհրդային Միությունում, այլև աշխարհում: Իսկ ապա նաև մեզ մոտ` անկախ Հայաստանում: Բանաձևը հետևյալն էր` շներին սիրելը քիչ է, որպեսզի նվիրվեն քեզ, շներին պետք է նախ և առաջ հասկանաս, նրանց հոգեբանը լինես: Այդ դեպքում արդեն շունը կանի այն, ինչ նրան կասես, այդ դեպքում արդեն կվարժեցնես նրան:
…17 տարեկան էր Արմենը, երբ գնաց սովորելու Ռոստովի շնաբուծության ակումբում: Հայաստանում նման հաստատություն չկար: Բայց կարճ ժամանակ անց արդեն հասկացավ, որ այստեղ դասավանդվող մեթոդը հակասում է իր ընկալումներին. շանը չպետք է զոռով վարժեցնես: Այնպես պետք է անես, որ շունը կամենա անել այն, ինչ դու ցանկանում ես:
Եվ ուսումը կիսատ թողեց ու վերադարձավ Հայաստան:
Հետո գնաց սովետական բանակ: Այստեղ տեսան զինվորի բացառիկ ընդունակություններն ու օգտագործեցին այն: Ծառայեց շնաբուծարանում: Վարժեցրեց շներին ռազմական տարբեր գործողություններ կատարելու համար: Ավելին` հասկանալով, թե որքան անհրաժեշտ են այս մարդու գիտելիքները պաշտպանական ոլորտի համար, ծառայության ժամկետը լրանալուց հետո նրան չհանեցին զինվորական հաշվառումից: Պահեցին իրենց մոտ ու կրկին օգտագործեցին նրա հնարավորությունները: Այստեղ էր` Ուկրաինայում, որ երիտասարդ վարժեցնողը, առաջին անգամ պատմության մեջ, կատարեց իր էքսպերիմենտը` շների ձագերի հետ, նրանց մեջ, խնամեց ու մեծացրեց գայլի ձագին: Արդյունքն առավել քան ցնցող էր. գայլը «հաղթեց» բոլոր շներին ու իր գայլային օրենքները պարտադրեց նրանց: Շներից ստեղծեց իր ոհմակը, ու տարբեր-տարբեր հետաքրքիր իրավիճակներում տարբեր հետաքրքիր գործողություններ կատարեցին:
Ի դեպ, այդ մասին Ռուսաստանում հրապարակվեց առանձին գիրք` «Դունայը և իր ոհմակը» վերնագրով: Անգամ այն ֆիլմ դարձնելու նախաձեռնողներ ի հայտ եկան: Սակայն ծրագիրն իրականություն չդարձավ, քանի որ ֆինանսական միջոցները չբավականացրեցին:
Այստեղից սկսվեցին իր թափառումներն արդեն Ճամբարակի սարերում: Մի նպատակ դրեց իր առջև` վարժեցնել նաև գայլերին. շների հետ հարաբերվելը քիչ էր: Ավելի բարձրանալ իր մասնագիտական կարողությունների մեջ և դառնալ առաջին գայլ վարժեցնողն աշխարհում:
Այդպես էլ եղավ: Վեց ամիս ապրեց գայլերի հետ ու դարձավ նրանց ոհմակի անդամը: Իսկ թե ինչ եզրակացություն եկավ գայլային բնույթն ուսումնասիրելիս, երկար պատմություն է, և այստեղ դրան չենք անդրադառնա:
Հետո սկսվեց Արցախյան պատերազմը, հետո եկան հարաբերականորեն խաղաղ ժամանակները: Իր խոսքով` Արմեն Մարտիրոսյանի, Վազգեն Սարգսյանը կռված տղերքին գնահատում էր, մասնագետներին գնահատում էր. «Ես ա՛յդ մասնագետն էի` ինձ իմ գործին դրեց: Նա հարգում ու ծափահարում էր իմ աշխատանքը»:
Սահմանապահ զորքերում ստեղծեցին շնաբուծարան, և Արմեն Մարտիրոսյանը նշանակվեց պետ: Զբաղվում էր իր համար սիրելի, իսկ երկրի, հատկապես բանակի համար` կարևոր գործով: Վարժեցնում էր թիկնապահ շներ, ականազերծող շներ, հետքով տանող շներ, սահմանի վրա կանգնող ու սահմանը հսկող շներ, նաև` փրկարար շներ:
Եվ ամենակարևորը` վարժեցնում էր հետախույզ շներ: Իսկ հետախույզ շուն պատրաստելն արդեն այլ բան էր, այն շանը հրաման տալ չի նշանակում ընդամենը, որ շունն էլ կատարի: Հետախույզ շունը պետք է հասկանա մարդկային լեզուն, որովհետև երբ ռացիան փակցնում ես դոշին և ուղարկում թշնամու թիկունք, նրա հետ արդեն վարժեցնողը խոսում է: Ու մարդն ու շունը հասկանում են միմյանց լեզու:
Այս գործի համար սովորաբար պահանջվում են ունիվերսալ ընդունակություններով շներ: Դրանք հիմնականում գերմանական հովվաշներն են: Արմեն Մարտիրոսյանը ավելի շատ հենց այս շների հետ է աշխատել ու նրանցից պատրաստել հետախույզներ:
Բայց հետո, երբ արդեն Վազգեն Սարգսյանը չկար, շնաբուծարանը փակվեց: Տեղում սկսեցին խոզեր բուծել: Դե, խոզն ավելի ձեռնտու է. ինքն է կեր դառնում: Իսկ շների պարագայում դո՛ւ նրանց պետք է կերակրես, ոչ թե նրանցով կերակրվես:
…Ու մինչև հիմա այս մարդն այլևս օգտակար չի լինում մեր երկրին: Խոզը փոխարինեց շանը, իրենով կերակրեց մեր զինվորին ու սպաներին: Բայց, ա՛յ, զինվորի կյանքն արդեն դարձավ ավելի անպաշտպան: Զնվորն այլևս երկրորդ գծի վրա չէ, երբ առաջին գծում իր կենդանի բարեկամն էր` շունը: Նրա հետ չէ այլևս իր առաջին ընկերը, թիկնապահը, հուշողը, իր առջևից գնացողը…
Արմեն Մարտիրոսյանի հիշողություններն են` «Երբ սահմանում շուն էր զոհվում, գնում ու հետ չէր գալիս, երևի միակ լացողը ես էի լինում: Բայց ամեն դեպքում գիտեի, որ զինվորը կենդանի մնաց»:
Հիմա այդպես չէ, զինվորի ընկեր շունը չկա, որ կիսի դիրքերում կանգնած զինվորի վտանգները:
Պահ է եղել, որ զինվորն էլ չի կարողացել դիմանալ. ավտոմատը գցել է շան առաջ ու պառկել է աչքը կպցնելու: Շունը զինվորից էլ լավ է հսկել սահմանը: Այս մասին պատմում է մասնագետը, ապա բացատրում` «Իսկ գիտե՞ք, թե ինչու են շներին վարժեցնում գիշերները: Որովհետև գիշերը շան ռեֆլեքսը երեք անգամ ուժեղանում է: Նա առավել ընկալունակ է դառնում շրջապատի նկատմամբ: Ուստի մթության մեջ անվրեպ նկատում է սահմանի վրա եղող տեղաշարժերը: Չնկատի էլ` զգում է: Էն, որ շունը պահի տակ ականջները տնգում է, պատահական չէ: Ուրեմն ինչ-որ բան կա որսալու: Այդ ժամանակ նրա ականջները պարզապես անտենաներ են: Մի ծպտուն, մի ձայն, ու ականջները ֆռում են այդ կողմը»:
Եվ ի՞նչն է հատկանշականը. շների` նման գործողությունների կադրերը կան. պահում է Արմեն Մարտիրոսյանը: Դրանք տեսագրություններ են հիմնականում, որտեղ սահմանապահ շունն իր ծառայության մեջ է:
Մի խոսքով, այսօր մեր բանակն այլևս չունի շնաբուծարան, և այլևս չկան զինվորի առաջին օգնականները` վարժեցված շները:
Սահմանապահ դիրքերում լիքը շներ կան, որոնք գալիս են կերակուրի մնացորդների հետքերով ու հավաքվում են զինվորի կողքին: Բայց նրանք զինվոր-շներ չեն: Չգիտեմ` ի՞նչ են անում: Գուցե կիսո՞ւմ են զինվորի մենակությունը սահմանի վրա և այլն, և այլն: Բայց նրա «զինակից» ընկերները չեն:
Եվ այստեղ առկա է խնդրի երկրորդ կողմը. ոչ միայն չենք օգտագործում շուն վարժեցնողի հնարավորությունները և մեր բանակին չենք տալիս վարժեցված շներ, այլև չենք օգտագործում նրա հնարավորությունները մասնագետներ պատրաստելու առումով: Իսկ մենք այսօր չունենք և ոչ մի նման մասնագետ:
Այս բացառիկ մարդու բացառիկ հնարավորությունները չեն օգտագործում նաև մեր փրկարար ծառայության ոլորտում: Մինչդեռ դեռևս երկրաշարժի տարիներին երիտասարդ վարժեցնողն իր շներից չորսին ուղարկեց աղետի գոտի: Այս շները ոչ միայն փլատակների տակից հանում էին դիակներ, ինչպես այլ երկրներից բերված փրկարար շներն էին անում, այլև գտնում ու հանում էին նաև կենդանի մարդկանց: Ու հեղինակն ինքն էլ բացատրությունը տալիս է` հավանաբար դրսի այդ շներին այնքան էին պահել անատոմիկներում, որ վարժվել էին միայն մեռած մարդու հոտին ու գնում էին այդ հոտի ուղղությամբ: Իսկ իր պարագայում այդպես չէր. իր փրկարար շներին վարժեցնելու մեթոդն այլ էր:
Հիմա` հարցս այսքան երկար շարադրանքից հետո: Մեզ ի վերջո հարկավո՞ր է նման մասնագետ, թե` ոչ: Անհրաժե՞շտ է, որ մենք այս մարդու աշխատանքային արդյունքն օգտագործենք մեր կյանքի ամանացավոտ ու ամանակարևոր ոլորտներում` պաշտպանական համակարգում և փրկարար ծառայության մեջ: Ո՛չ պատերազմն է ավարտվել մեզ համար, ո՛չ էլ տեղափոխվել ենք սեյսմակայուն գոտի: Կամ էլ ապահովագրված ենք տեխնածին աղետներից:
Եթե նման մասնագետին կորցնենք, որին արդեն իսկ ունենք և որը մեր կողքին է այսօր, վաղը նման խնդիր լուծելու համար ո՞ւմ ենք դիմելու: Չնայած, սա էլ կա` նման շնաբուծարան կբացենք դրսից ներգրավված միջոցներով, ասենք` վարկերով, որը, դե, համ էլ նաղդ փող է մեր ձեռքին:
Իսկ այսօր համապատասխան գերատեսչությունները մի պատասխան են տալիս` այդ գործի համար հաստիքներ նախատեսված չեն, չունե՛նք: Իսկ հաստիքներ չունենք, որովհետև ֆինանսական միջոցներ չկան: Դե, այդ գործն ահագին ծախսեր է պահանջում. Որտեղի՞ց մեզ:
Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում: