Հայաստանին կհեռացնե՞ն

Հակոբ Բադալյան, «Լրագիր»

Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարել է, որ դիտարկվում է Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության` ՀԱՊԿ Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնի մի քանի թեկնածություն, որոշում դեռ չկա: ՀԱՊԿ Վեհաժողովը տեղի է ունենում Սանկտ-Պետերբուրգում, դեկտեմբերի 26-ին:
ՀԱՊԿ Գլխավոր քարտուղարի փոփոխության մասին ազդարարվել էր դեռեւս Երեւանում հոկտեմբերին կայացած Վեհաժողովից առաջ: Ներկայիս Գլխավոր քարտուղար Նիկոլայ Բորդյուժան հայտարարել էր, որ Երեւանում կլուծվի այդ պաշտոնում Հայաստանի ներկայացուցչի նշանակման հարցը: Բայց Երեւանում այդ հարցը չլուծվեց, հայտարարվեց, որ հետաձգվում է մինչեւ դեկտեմբեր:
Պաշտոնական բացատրություն չի տրվել, թե ինչու է հետաձգվել Հայաստանի ներկայացուցչին նշանակելու հարցը: Սակայն, ուշագրավ հայտարարություններ է արել Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ Շավարշ Քոչարյանը, ասելով, որ չի եղել Հայաստանի թեկնածության շուրջ կոնսենսուս: Դրանից մի քանի շաբաթ անց էլ Շավարշ Քոչարյանը հայտարարեց, որ դեկտեմբերի Վեհաժողովում Հայաստանը պնդելու է իր թեկնածությունը:
Այստեղ կա որոշակի չպարզաբանված երկիմաստություն` խոսքը Հայաստանի թեկնածության մասին է որպես ռոտացիոն կարգով այդ պաշտոնի իրավունքը ստացող անդամի՞, թե՞ այդուհանդերձ խոսքը վերաբերում է խիստ կոնկրետ թեկնածության, կոնկրետ անձի, որին առաջարկում է Երեւանը ՀԱՊԿ Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնում իր հերթի համար:
Ընդ որում, Հայաստանի թեկնածուի նշանակումը հետաձգվել է ոչ առաջին անգամ: Այդ մասին խոսք է գնացել դեռեւս 2015 թվականին: Ինչպես ամիսներ առաջ հայտարարեց խորհրդարանի ՀՀԿ խմբակցության ղեկավար Վահրամ Բաղդասարյանը, այդ ժամանակ հարցը հետաձգվել էր Ռուսաստանի ցանկությամբ: Ընդ որում հատկանշական է, որ 2015 թվականի դեկտեմբերին Սերժ Սարգսյանը ՀԱՊԿ մոսկովյան տարեվերջյան Վեհաժողովում ունեցավ շատ կոշտ ելույթ, քննադատելով կառույցը դաշնակցային վարք չցուցաբերելու համար:
Հետո եղավ ապրիլի պատերազմը, որտեղ եւս Հայաստանը փաստացի մնաց առանց դաշնակցի: Այդ պատերազմից ամիսներ անց կրկին օրակարգում հայտնվեց Հայաստանի թեկնածության հարցը: Բայց, պարզվում է, որ այդ հարցում չկա կոնսենսուս: Կա ենթադրություն, որ դեմ է Ղազախստանը, նաեւ Բելառուսը:
Հետաքրքիր է, որ այդ երկրները սկզբունքորեն չխանգարեցին ԵՏՄ հանձնաժողովի ղեկավարի պաշտոնում Հայաստանի ներկայացուցչի նշանակմանը: Չցանկացա՞ն, թե՞ չկարողացան: Այսինքն, արդյոք չափազանցություն չէ այն, որ Ղազախստանն ու Բելառուսը խանգարում են ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնին Հայաստանի թեկնածուի նշանակմանը: Արդյոք Ռուսաստանը չի կարող ցանկության դեպքում հասնել նրան, որ Մինսկն ու Աստանան չխանգարեն: Այստեղ է, որ էական է դառնում ԵՏՄ հարցը` Տիգրան Սարգսյանի նշանակմանը Աստանան ու Մինսկը դեմ չէի՞ն, թե՞ պարզապես այդ կառույցում Հայաստանի ներկայացուցչի նշանակումը չհամարեցին խնդիր, իսկ ահա անվտանգության ռազմա-քաղաքական բլոկում դա դիտում են իբրեւ խնդիր:
Միեւնույն ժամանակ հատկանշական է, որ երբ նշանակվում էր Տիգրան Սարգսյանը, Բելառուսի նախագահ Լուկաշենկոն հայտարարեց, թե քանի որ նրան հավանություն է տալիս Պուտինը, ապա նշանակում է թեկնածուն վստահելի է եւ կարելի է արժանացնել հավանության:
Դրանով իհարկե Լուկաշենկոն հերթական անգամ փորձեց «խայթել» Սերժ Սարգսյանին, միեւնույն ժամանակ ցույց տալով, որ «ասողը» Պուտինն է:
Տարածվու՞մ է այդ իրողությունը նաեւ ՀԱՊԿ վրա, որտեղ գործնականում նույն կազմն է: Դժվար է ասել: Համենայն դեպս, ստացվում է, որ Պուտինը կամ չի կարողանում ազդել Աստանայի կամ Մինսկի վրա, կամ Պուտինն ինքը չի ուզում, որպեսզի Հայաստանը ստանձնի ՀԱՊԿ Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը:
Իրավիճակն իսկապես հետաքրքիր է եւ Հայաստանից գրավում է ինտրիգային ուշադրություն, ընդ որում՝ ինչ որ իմաստով բացասական երանգով: Սակայն, տվյալ դեպքում իրավիճակը թերեւս պետք է լինի հակառակը: Հայաստանին բացարձակապես պետք չէ ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը, քանի որ այդ պաշտոնը Հայաստանին չի տալիս այդ կազմակերպության գործունեության վրա ազդելու որեւէ էական լծակ: Փոխարենը Հայաստանը դառնում է այդ կազմակերպության «անգործության» պատասխանատու: Անգործության՝ Արցախի խնդրում, մինչդեռ ՀԱՊԿ-ը կարող է «գործունակ» լինել այլ խնդիրներում, որոնք առնչվում են արդեն անմիջականորեն Ռուսաստանի շահին` մասնավորապես Արեւմուտքի հետ դիմակայությունում: Եվ այդ համատեքստում, Հայաստանին ընդհանրապես պետք չէ մտնել պատասխանատվության տակ:
Մյուս կողմից, հարց է առաջանում, թե ինչու՞ Երեւանն ինքը չի հրաժարվում Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնից: Այստեղ կա որոշակի երկիմաստ վիճակ: Երեւանը մի կողմից դժգոհ է ՀԱՊԿ պահվածքից, մյուս կողմից նրան «տալիս» են հնարավորություն ստանձնել համակարգումն ու քայլեր կատարել: Հրաժարվելու դեպքում ՀԱՊԿ անդամները կարող են կշտամբել Հայաստանին, թե դժգոհում է, բայց մերժում է` երբ տալիս են իրավիճակ փոխելու հնարավորություն: Չի բացառվում, որ Հայաստանի հարցը օրակարգ է նետվել հենց այդ նկատառումով` Հայաստանին ՀԱՊԿ-ին դիտողություն անելու հնարավորությունից զրկելու համար: Ըստ այդմ, Հայաստանին մնում է անել քայլեր, որոնք ուղղակի չեն նշանակի մերժում, բայց կբերեն նրան, որ Հայաստանի գլխավոր քարտուղարությունն անընդունելի կլինի ՀԱՊԿ անդամների համար:
Արդյոք հենց այդ տարբերակի մասին է վկայում Շավարշ Քոչարյանի մոտ մեկ ամիս առաջ արած հայտարարությունը, որ Երեւանը պնդելու է իր թեկնածությունը դեկտեմբերին:
Միաժամանակ, Պեսկովի հայտարարությունը վկայում է, որ Երեւանի թեկնածությունը շարունակում է լինել անընդունելի եւ մերժվել, ինչի համար էլ քննարկվում են այլ թեկնածություններ: Ընդ որում, Վեհաժողովից մի քանի շաբաթ առաջ էլ Նիկոլայ Բորդյուժան հայտարարել էր, որ նախագահները կքննարկեն Գլխավոր քարտուղարի նշանակման կարգը: Ուշադրության է արժանի այն, որ խոսվում է ոչ թե նշանակման հարցի, այլ կարգի քննարկման մասին: Դա ենթադրում է, որ կվերանայվի այն կարգը, որը ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարի պաշտոնի համար հանգել էր Հայաստանի հերթին: Հայաստանն ըստ երեւույթին դուրս կբերվի հերթից:
Եթե ՀԱՊԿ-ն իսկապես լիներ կայացած եւ բարեխիղճ, պարկեշտ պետությունների ռազմա-քաղաքական դաշինք, ապա այդ դաշինքի Գլխավոր քարտուղարի պաշտոնի «կորուստը» կարող էր լինել իսկապես քաղաքական կորուստ: Բայց ՀԱՊԿ-ը դաշինք է, որը գործնականում ոչ մի կապ չունի Հայաստանի անվտանգության հետ, եւ Հայաստանն այդ դաշինքում է միայն նրա համար, որ այդպես է ցանկանում Ռուսաստանը, քանի որ առանց Հայաստանի Կովկասն ընդհանրապես կմնար այդ դաշինք կոչվածի «հովանոցից» դուրս:
Ըստ այդմ, այդօրինակ դաշինքում գլխավոր քարտուղարի պաշտոնի «կորուստը» իրականում չի կարող լինել քաղաքական կամ ռազմա-քաղաքական կորուստ, որովհետեւ այդպիսի դաշինքում գլխավոր քարտուղարի պաշտոն ստանձնելը կնշանակի ստանձնել սեփական շահերի դեմ գլխավոր քարտուղարությունը: